{"id":1471,"date":"2026-10-30T12:14:26","date_gmt":"2026-10-30T16:14:26","guid":{"rendered":"https:\/\/kozet.org\/?p=1471"},"modified":"2026-10-31T02:02:49","modified_gmt":"2026-10-31T06:02:49","slug":"uyghur-testimonies-book-ned-launch","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/kozet.org\/ul\/uyghur-testimonies-book-ned-launch\/","title":{"rendered":"26 Uyghur Ziyankeshlikke Uchrughuchining Guwahliq Hikayiliri Toplanghan Kitap Washingtonda Tonushturuldi"},"content":{"rendered":"\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Washington \u2014 28-\u00f6ktebir k\u00fcni Am\u00e9rika D\u00e9mokratiyeni Ilgiri S\u00fcr\u00fcsh Fondining (NED) nahibkhanliqida, N\u00f6rw\u00e9giyidiki \u00abUyghur Edliye Arxip Ambiri\u00bb (UTJD) teyyarlighan 26 neper ziyankeshlikkekke uchrughuchi Uyghurning guwahliq hikayiliri toplanghan kitapning inglizche neshirini tonushturush yighini \u00f6tk\u00fc\u00fcrl\u00fcdi<sup><\/sup>. Bu yighinda mezkur teshkilatning qurghuchisi we d\u00e9rektorisi Baxtiyar \u00d6mer \u00abShexslerning b\u00e9shidin \u00f6tken kech\u00fcrmishliri oqurmenlerge istatistikiliq sanlar beralmaydighan tesiratni bereledi,\u00bb d\u00e9di<sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u00abUyghurlarning \u00c9ytilmighan Hikayiliri: Zulun Astidiki Qarshiliq Sadaliri\u00bb namliq bu kitap merkizi N\u00f6rw\u00e9giyidiki \u00abUyghur Edliye Arxip Ambiri\u00bb namliq organ teripidin 2026-yili s\u00e9ntebirde neshir qilinghan<sup><\/sup>. Bu kitapning uyghurche neshiri buningdin 9 ay ilgiri Istanbulda neshir qilinghan we tonushturulghan idi<sup><\/sup>. Bu kitapning inglizche neshiri 252 bet bolup, uninggha guwahliq hikayisi kirg\u00fcz\u00fclgen \u00fcch neper Uyghur lag\u00e9r shahiti Xitayning Uyghur rayonidiki lag\u00e9rliri heqqide ilgiri oqush-ashkara guwahliq bergen<sup><\/sup>. \u00abMen Xitaydiki Lag\u00e9ridin Qandaq Hayat Qaldim\u00bb namliq kitapning aptori G\u00fclbahar Xatiwaji bilen yene bir lag\u00e9r shahiti Qelbinur Sidiq 2021-yili Londondiki \u00abUyghur Sot Kollegiyesi\u00bbde, shundaqla 2023-yili Am\u00e9rika Awam Palatasining Xitay Kompartiyisi Alahide Istrat\u00e9giye Lik Riqabet Komitetida guwahliq bergen<sup><\/sup>. Yene bir lag\u00e9r shahiti G\u00fclbahar J\u00e9lilowamu Londonda \u00f6tk\u00fcz\u00fclgen \u00abUyghur Sot Kollegiyesi\u00bbde guwahliq bergen<sup><\/sup>. Mezkur kitapning inglizche neshiride guwahliq hikayiliri tonushturulghan bashqa shahitlarning isim-famililirisi shexsiy bixeterlik sewebi bilen ashkara y\u00e9zilmighan<sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u00ab\u00d6mumiy Menzire: Xitayning Uyghur Rayonidiki Uzun Muddettiki Medeniyet Yoqitish Siyasatliri\u00bb t\u00e9misindiki bu yighigha Am\u00e9rika D\u00e9mokratiyeni Ilgiri S\u00fcr\u00fcsh Fondi nahibkhanliq qilghan<sup><\/sup>. Yighigha bu teshkilatning Sherqiy Asiya boyiche programma direktori Wiliyam Ni riyasetchilik qilghan<sup><\/sup>. U s\u00f6zini Ch\u00e9n Ch\u00fcengonining Uyghur Avtonom Partiyumining S\u00e9kr\u00e9tarliqigha teyinlinishi we Uyghur rayonida yuqori b\u00e9simliq baturush bashlanghanliqi 10 yilliri bilen bashlighan<sup><\/sup>. Yighinda merkizi N\u00f6rw\u00e9giyidiki \u00abUyghur Edliye Arxip Ambiri\u00bbning kordinatori Adiljan Abdur\u00e9him, Washingtontiki \u00abY\u00e9ngi Liniyeler Instituti\u00bb (New Lines Institute) ning d\u00f6let halqighan basturush ishliri tetqiqat t\u00fcri direktori \u00c9lise Anderson we \u00abXitay Kitap Teqrizi\u00bb (China Books Review) torining muawin muherriri Al\u00e9ksandir Boyd qatarliq kishiler s\u00f6z qilghan<sup><\/sup>. Bu yighigha yene D\u00e9mokratiyeni Ilgiri S\u00fcr\u00fcsh Fondining Sherqiy Asiya we Istrat\u00e9giye Lik Hemkarliq Ishliri Aliy Direktori Lin Li, \u00abLentos\u00bb Kishilik Hoquq we Adalet Fondining R\u00e9isi Katrina Lentos Sw\u00e9t, shundaqla Am\u00e9rikidiki bir qisim Uyghur we Xitay p\u2019aliyetchiler mu qatnasghan<sup><\/sup>. \u00abK\u00f6zet\u00bbning muxbirimu neq meydandin orun alghan<sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u00abUyghur Edliye Arxip Ambiri\u00bbning qurghuchisi we ijriye direktori Baxtiyar \u00d6mer yighindin k\u00e9yin \u00abK\u00f6zet\u00bbning ziyaritini qobul qilip, bu kitapning sanliq melumatlar bilen emes, belki shexslerning b\u00e9shidin \u00f6t\u00fckzgen biwasite kech\u00fcrmishliri arqiliq xelqaraning diqqetini qozghashni meqset qilghanliqi bild\u00fcrdi<sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Baxtiyar \u00d6mer mundaq d\u00e9di: \u00abNoqul istatistikiliq sanlarning kishilerge k\u00f6p tesiri bolmaydighandek qilisdu<sup><\/sup>. 3 milyon kishining lag\u00e9rlargha qamalghanliqiha dair delil-ispatlar bar, emma bu peqetla bir san, bundaq sanlar kishilerning hessiyatigha chongquq derijide tesir qilmaydiken<sup><\/sup>. Kishilerge eng biwasite tesir qilidighini her bir shexsning b\u00e9shidin \u00f6t\u00fckzgen r\u00e9\u2019al kech\u00fcrmishliridur\u00bb<sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Am\u00e9rika Tashqiy Munasipetler K\u00e9ngishi we Am\u00e9rikidiki Yehudiy Chong Qirghinchiliqi Xatire Muzeyining melumatigha qarighanda, 2017-yildin buyan tutqun qilinghan Uyghurlar we bashqa t\u00fcrkiy xelqlarning sani toghrisidagi musteqil m\u00f6lcherler nechche y\u00fcz mingdin, hetta bir milliondin ashidiken<sup><\/sup>. Am\u00e9rika Tashqiy Ishlar Ministirligi we D\u00f6let Mejlisi ezalari bu heqte bir milliondin artuq d\u00e9gen sanni neqil kelturgen<sup><\/sup>. L\u00e9kin Xitay h\u00f6k\u00fcmiti buninggha dair heqchandaq sanliq melumat \u00e9lan qilip bapmaghan<sup><\/sup>. B D T Kishilik Hoquq Aliy Komissarliqi Ishanisi 2022-yili \u00e9lan qilghan bahalash doklatida, Xitay h\u00f6k\u00fcmitining Uyghur rayonida y\u00fcrg\u00fcziwatqan bu xil basturush siyasatining insaniyetke qarshi jinayet teshkil qilishi mumkinlikini bild\u00fcrgen<sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Halbuki B\u00e9yjing bu yek\u00fcnlerni izchil ret qilip, lag\u00e9rlarni \u00abt\u00e9rrorluqqa qarshi turush we esebiyilikni t\u00fcgitish\u00bb tedbirlirining bir qismi bolghan \u00abkespiy mayarip we terbiyelesh merkiziy\u00bb, d\u00e9gen ch\u00fcshend\u00fcr\u00fcshlerni ilgiri s\u00fcr\u00fcp kelmekte<sup><\/sup>. Bu heqte Xitayning Washingtontiki elchixanisigha mexsus \u00e9lxet y\u00e9zip, ularning inkasini sorighan bolsaqmu, l\u00e9kin ular x\u00e9timizge jawab bermidi<sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Baxtiyar \u00d6merning \u00e9ytishiche, mezkur kitaptiki her bir guwahliq hikayisi bir adem yaiki bir aile heqqide bolsimu, emma u Uyghur rayondiki milyonliq kishilerning ortaqlashghan kech\u00fcrmishlirini eks ett\u00fcr\u00fcp b\u00e9ridiken<sup><\/sup>. U yene bu rayonning esli namining Sherqiy T\u00fcrkistan ikenlikini teklip qilip, yighin ishtirakchiliriningmu Xitay h\u00f6k\u00fcmiti qollinidighan \u00abShinjang\u00bb d\u00e9gen naming ornigha Sherqiy T\u00fcrkistan namini qollinishini chaqiriq qildi<sup><\/sup>. Uning teklitlishiche, \u00aby\u00e9ngi ch\u00e9gra\u00bb yaiki \u00aby\u00e9ngi t\u00e9ritoriye\u00bb d\u00e9gen menidiki xitayche \u00abShinjang\u00bb d\u00e9gen nam mustemlikichilik xahishini ifadileydu<sup><\/sup>. Muhajirettiki nurghunliq Uyghur teshkilatlari \u00abShinjang\u00bb d\u00e9gen xitayche namni mushu sewebtin ret qilisimu, l\u00e9kin B\u00e9yjing dairiliri \u00abSherqiy T\u00fcrkistan\u00bb d\u00e9gen namni \u00abb\u00f6lg\u00fcnchilik atalghusi\u00bb dep qarimaqta<sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Mezkur kitapqa kirg\u00fcz\u00fclgen shahitlarning guwahliq hikayiliri 2023-yili \u00f6ktebirdin 2025-yili mayghiche bolghan arliqta toplanghan bolup, uningdiki guwahliq hikayiliri 1950-yillarning b\u00e9shidin hazirghiche bolghan weqeler we kech\u00fcrmishler bayan qilingan iken<sup><\/sup>. Mezkur kitapta bolupmu 2016-yildin bashlap k\u00fccheygen keng k\u00f6lemlik tutqun qilish heriketlerige alahide orun b\u00e9rilgen<sup><\/sup>. Guwahliq berg\u00fcchi shahitlarning biri Patig\u00fcl Rozi, \u00f6z ailesining \u00abMedeniyet Inqilabi\u00bbdin tartip 2014-yildin k\u00e9yin tughqanlirining tutqun qilinshighiche bolghan jeryandiki kech\u00fcrmishlirini tepsiliy bayan qilghan<sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Yighinda Wiliyam Ni s\u00f6z qilip, bu kitapta \u00f6l\u00fcm jazasi, sot, nopus tizimlash we basturushlarning waqti toghrisida y\u00e9ngi melumatlarning yer alghanliqi bild\u00fcrdi<sup><\/sup>. U mundaq d\u00e9di: \u00abBu kitapta peqet uchur xarakt\u00e9rlik melumatlar toplanghan<sup><\/sup>. Ungida Uyghur jamaitining nuqtinezerliri, kech\u00fcrmishliri, h\u00e9s-tuyghuliri we janliq guwahliqliri otturigha qoyulghan\u00bb<sup><\/sup>. U, mezkur kitapta guwahliq berg\u00fcchi shahitlarning biri \u00f6z kech\u00fcrmishini yazghandin k\u00e9yin, \u00abemdi xatirjem \u00f6lelemen\u00bb d\u00e9genlikini teklip qilip \u00f6tken<sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Yighinda Adiljan Abdur\u00e9him \u00abUyghur Edliye Arxip Ambiri\u00bb namidin s\u00f6z qilip, Uyghur rayonidiki basturushning peqetla 2014-yildin \u00e9tibaren bashlanmighanliqi, belki Xitay kommunistliri hakimiyetke kelgendin buyan izchil dawamliship kelgenlikini, kitaptiki guwahliq hikayilirining mushu uzun tarixqa guwahliq bergenlikini bild\u00fcrgen<sup><\/sup>. Uning \u00e9ytishiche, \u00abUyghur Edliye Arxip Ambiri\u00bb hazirghiche \u00fcch kitap neshir qilghan bolup, guwahliq hikayiliri toplanghan bu kitap n\u00f6wette ruschigha terjima qilinamaqte, shundaqla uning xitayche we t\u00fcrkche terjimilirini neshir qilish ishimu pilangha \u00e9linghan iken<sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">2012-yildin 2016-yilgiche \u00dcr\u00fcmchide yashighan we Uyghur muzika tetqiqati bilen shughullan\u2019ghan tetqiqatchi \u00c9lise Andersonmu yighinda s\u00f6z qilip, bu guwahliqlar bu mesele \u00fcstide tetqiqat elip barghuchilarga t\u00e9xi ashkara bolmighan nurghunliq ishlarning mewjutlikini k\u00f6rsitip b\u00e9ridighanliqi teklit qildi<sup><\/sup>. U mundaq didi: \u00abBiz bilimiz dep qaraydighan nersilerning ich y\u00fczide t\u00e9ximu k\u00f6p nersiler bar\u00bb<sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u00c9lise Anderson yighindin k\u00e9yin \u00abK\u00f6zet\u00bbning muxbirigha pikir bayan qilip, sanlarning arqisidiki tepsilatlarining siyaset belgilig\u00fcchilerge tesir k\u00f6rsititelaydighanliqi teklit qildi<sup><\/sup>. U, qanun chiqarghuchilar we bashqa qarar chiqarghuchilar bilen birmu-bir \u00fcchriship bu heqte melumat b\u00e9rishni tewsiy qildi<sup><\/sup>. Uning \u00e9ytishiche, guwahliqlarni h\u00f6jjetlik mat\u00e9riyallar we istatistikiliq deliller bilen birleshturush kerek iken<sup><\/sup>. \u00c9lise Anderson yene: \u00abTeshwiqat ishida bu ishqa chetinshiq her bir kishidin qeyserlik telep qilinidu,\u00bb d\u00e9di<sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Shimaliy Am\u00e9rikadiki Uyghurlargha rohiy saghlamliq yardimi b\u00e9rishni nishan qilghan \u00abUyghur Saghlamliq Progremmisi\u00bb (Uyghur Wellness Initiative) ornining programma direktori Elfider Iltebir \u00abK\u00f6zet\u00bbning ziyaritini qobul qilip, oqurmenlerge istatistikiliq sanlar emes, mekle shexslarning hikayiliri tesir qilidighanliqi \u00e9ytiti<sup><\/sup>. U \u00abchong \u00f6zgirishler adettiki kishilerning kichik hikayiliridin bashlinidu,\u00bb d\u00e9di<sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u00abUyghur Edliye Arxip Ambiri\u00bb 2018-yili qurulghan bolup, 2019-yili N\u00f6rw\u00e9giyide musteqil teshkilat s\u00fcpitide tizimgha \u00e9linghan<sup><\/sup>. Bu orun Uyghurlar we bashqa t\u00fcrkiy xelqlarning tutqun qilinih ewalini h\u00f6jjetlesht\u00fcr\u00fcsh, ularning guwahliqlarini toplash ishliri bilan shughullinip kelmekte<sup><\/sup>. Baxtiyar \u00d6merning \u00e9ytishiche, \u00abUyghur Edliye Arxip Ambiri\u00bb Am\u00e9rikadiki D\u00e9mokratiyeni Ilgiri S\u00fcr\u00fcsh Fondi bilen \u00abOchuq Texnika Fondi\u00bb (Open Technology Fund) ning yardem puli, shungdla iane yardemleri bilen \u00f6z meshghulatini dawamlashturmaqte iken<sup><\/sup>. Bu kitapning uyghurche neshiri T\u00fcrkiyediki Sherqiy T\u00fcrkistan Tetqiqat Merkezining meblighi bilen neshir qilingan iken<sup><\/sup>. Bu kitapning uyghurche neshiri asasen muhajirettiki tor-alaqe vastilirida we Istanbuldiki teshkilatlar arqiliq tarqitilmaqte iken<sup><\/sup>. Bu kitapning uyghurche we inglizche her ikki tildiki neshiri Amazon tor baziridimu s\u00e9tilmaqte iken<sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Bu yighinda s\u00f6z qilghuchilardin bir qanche kishi xelqaraning Uyghur mesilisigha bolghan diqqetining suslap ketkenlikini \u00e9ytqan<sup><\/sup>. Uyghur Kishilik Hoquq Qurulushi (UHRP) din \u00d6mer Qanat s\u00f6z qilip, 2022-yildin buyan bu mesele heqqide heqchandaq chong xelqarlarara teshebbus otturigha qoyulmighanlikini, B\u00e9yjingning bolsa \u00f6zining teshwiqati \u00fcch\u00fcn muxbirlar we wekiller \u00f6mikini Uyghur rayongha teklip qiliwatqanliqi bild\u00fcrgen<sup><\/sup>. Uning qarishiche, Uyghur Kishilik Hoquq Qurulushi bilen Jorji Washington \u00dcniversiteti bu yil 9- we 10-d\u00e9kabir k\u00fcnleri Washingtonda mexsus yighin \u00f6tk\u00fcz\u00fcp, Xitayning Uyghur rayonidiki zor tutqun heriketlirining 10 yilliqi we xelqaraning inkasini muzakire qilidiken<sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Musteqil taratqu bolghan \u00abK\u00f6zet\u00bb, bu qetimliq yighigha nahibkhanliq qilghan, shundaqla \u00abUyghur Edliye Arxip Ambiri\u00bbgha meblegh b\u00e9riwatqan Am\u00e9rika D\u00e9mokratiyeni Ilgiri S\u00fcr\u00fcsh Fondining yardimini alidighan xewer organidur<sup><\/sup>.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Washington \u2014 28-\u00f6ktebir k\u00fcni Am\u00e9rika D\u00e9mokratiyeni Ilgiri S\u00fcr\u00fcsh Fondining (NED) nahibkhanliqida, N\u00f6rw\u00e9giyidiki \u00abUyghur Edliye Arxip Ambiri\u00bb (UTJD) teyyarlighan 26 neper<\/p>\n","protected":false},"author":9,"featured_media":1460,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"colormag_page_container_layout":"default_layout","colormag_page_sidebar_layout":"default_layout","footnotes":""},"categories":[47],"tags":[],"class_list":["post-1471","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-news"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/kozet.org\/ul\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1471","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/kozet.org\/ul\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/kozet.org\/ul\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kozet.org\/ul\/wp-json\/wp\/v2\/users\/9"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kozet.org\/ul\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1471"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/kozet.org\/ul\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1471\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1485,"href":"https:\/\/kozet.org\/ul\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1471\/revisions\/1485"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kozet.org\/ul\/wp-json\/wp\/v2\/media\/1460"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/kozet.org\/ul\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1471"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/kozet.org\/ul\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=1471"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/kozet.org\/ul\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=1471"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}