ئائىلە تەربىيەسى نىزامى «دىنسىزلىق تەربىيەسى» نى شەرت قىلدى؛ ب د ت مۇتەخەسسىسلىرى تايلاندنى 5 ئۇيغۇر ئەرنى قايتۇرۇپ بەرمەسلىككە چاقىردى


«كۆزەت» نىڭ ئۇيغۇرلار، ئۇلارنىڭ ئانا ۋەتىنى شۇنداقلا دۇنيا ۋەزىيىتىگە دائىر كۈندىلىك خەۋەرلەر توپلىمى. 2026-يىلى 16-نويابىر، دۈشەنبە

مۇھىم خەۋەرلەر

ئاتېئىزم تەربىيەسى» نى تەلەپ قىلىدىغان ئائىلە تەربىيەسى نىزامى 1-دېكابىردىن ئېتىبارەن ئىجرا قىلىنىدۇ ئالتاي ۋىلايەتلىك پارتكومنىڭ ئورگان گېزىتى بولغان «ئالتاي گېزىتى» نىڭ 15-ئۆكتەبىردە ئېلان قىلغان خەۋىرىگە ئاساسلانغاندا، مەزكۇر رايوننىڭ «ئائىلە مائارىپىنى ئىلگىرى سۈرۈش نىزامى» نىڭ 20-ماددىسىدا، ئائىلە، مەكتەپ ۋە جەمئىيەتنى ماسلىشىپ «ئاتېئىزم (دىنسىزلىق) مائارىپى» ۋە «بۆلگۈنچىلىككە قارشى تۇرۇش مائارىپى» نى قانات يايدۇرۇشقا يېتەكلىگەن.
30-ماددىدا بەلگىلىنىشىچە، قۇرامىغا يەتمىگەنلەرنى دىنغا ئېتىقاد قىلىشقا ياكى دىنىي پائالىيەتلەرگە قاتنىشىشقا تەشكىللىگەن، ئازدۇرغان ياكى مەجبۇرلىغان ئاتا-ئانىلار ياكى ۋەسىيلەر (بالىغا ھامى بولغۇچىلار) مەزكۇر رايوننىڭ دىنىي ئىشلار ۋە «ئەسەبىيلىكنى تۈگىتىش» نىزاملىرىغا ئاساسەن جاۋابكارلىققا تارتىلىدۇ؛ تېكىستتە بۇنىڭغا قارىتا ئايرىم جازا بەلگىلەنمىگەن.
23-سېنتەبىر ماقۇللانغان بۇ نىزام 1-دېكابىردىن باشلاپ كۈچكە ئىگە بولىدۇ. «خىتاي ئاخبارات ئاگېنتلىقى»نىڭ خەۋەر قىلىشىچە، 12-نويابىردىكى ئاخبارات ئېلان قىلىش يىغىنىدا، رايونلۇق خەلق قۇرۇلتىيى دائىمىي كومىتېتى بۇ نىزامنى قۇرامىغا يەتمىگەنلەرنى قوغداش ۋە ۋەسىيلەرنىڭ مەجبۇرىيىتىنى ئايدىڭلاشتۇرۇش مەقسىتىدە چىقىرىلغان دەپ چۈشەندۈرگەن.
بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى كىشىلىك ھوقۇق ئىشخانىسىنىڭ 2022-يىلى مەزكۇر رايون ھەققىدە ئېلان قىلغان باھالاش دوكلاتىدا، 30-ماددىدا نەقىل كەلتۈرۈلگەن «ئەسەبىيلىكنى تۈگىتىش» نىزامىنىڭ مەقسىتى «دىننى تېخىمۇ خىتايچىلاشتۇرۇش» دەپ كۆرسىتىلگەن. («ئالتاي گېزىتى»، 15-ئۆكتەبىر؛ خىتاي ئاخبارات ئاگېنتلىقى، 13-نويابىر؛ ب د ت كىشىلىك ھوقۇق ئالىي كومىسسارى ئىشخانىسى (OHCHR)، 2022-يىلى 31-ئاۋغۇست)

ۋەتىنىمىزدىن خەۋەرلەر

ئەركىن ئاسىيا رادىيوسىنىڭ خەۋەر قىلىشىچە، خوتەندىكى بىر ئۇقتۇرۇشتا ئاممىۋى سورۇنلاردىكى كىشىلەردىن پۇتۇڭخۇا (خىتاي تىلى) ئىشلىتىش تەلەپ قىلىنغان. ئەركىن ئاسىيا رادىيوسىنىڭ جۈمە كۈنىدىكى خەۋىرىدە ئېيتىلىشىچە، خوتەن شەھىرىدىكى ئىككى ئىدارىگە تەۋە دەپ قارالغان بىر ئۇقتۇرۇشتا ئاممىۋى سورۇنلارغا كىرگەن كىشىلەردىن «دۆلەت ئورتاق تىلى» نى ئىشلىتىش تەلەپ قىلىنغان. ھەر ئىككى ئىدارىنىڭ ئەمەلدارلىرى ۋە خىزمەتچىلىرى مۇشۇنداق ئۇقتۇرۇئەشلارنىڭ تارقىتىلغانلىقىنى دەلىللىگەن. بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى كىشىلىك ھوقۇق ئىشخانىسىنىڭ 2022-يىلىدىكى باھالاش دوكلاتىدا، خوتەننىڭ 2017-يىلىدىكى مائارىپ سىستېمىسىنىڭ «كوللېكتىپ پائالىيەتلەر، ئاممىۋى پائالىيەتلەر ۋە باشقۇرۇش خىزمەتلىرى» دە ئۇيغۇر تىلىنى چەكلەش ھەققىدىكى يوليورۇقى نەقىل كەلتۈرۈلگەن؛ خىتاي ھۆكۈمىتى مەزكۇر ئىشخانىغا ئۆزلىرىنىڭ قوش تىللىق مائارىپنى داۋاملىق يولغا قويۇشقا ۋەدە بېرىدىغانلىقىنى ئېيتقان. (ئەركىن ئاسىيا رادىيوسى، 13-نويابىر؛ ب د ت كىشىلىك ھوقۇق ئالىي كومىسسارى ئىشخانىسى (OHCHR)، 2022-يىلى 31-ئاۋغۇست)


مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇرلار ھەققىدە خەۋەرلەر

چەتئەلدىكى جەمئىيەت سېئۇلدا ھۆكۈمەت قوللىغان ساياھەت تەشۋىقاتى ئۆتكۈزدى.

خىتاي ئاخبارات ئاگېنتلىقىنىڭ يەكشەنبە كۈنىدىكى خەۋىرىگە ئاساسلانغاندا، كورىيەدىكى خىتاي شىنجاڭ مەدەنىيەت ئالماشتۇرۇش جەمئىيىتى شەنبە كۈنى سېئۇلدا قىشلىق ساياھەت تەشۋىقات پائالىيىتى ئۆتكۈزگەن. بۇ پائالىيەتكە ساياھەت ساھەسىدىكىلەر ۋە چەتئەلدىكى خىتاي مۇھاجىرلىرىدىن بولۇپ تەخمىنەن 100 دەك كىشى، شۇنداقلا خىتاي ئەلچىخانىسىنىڭ مەسلىھەتچىسى چيەن رۇڭ قاتناشقان. مەزكۇر پائالىيەتنى رايونلۇق مەدەنىيەت ۋە ساياھەت نازارىتى ھەمدە رايونلۇق ۋەتەنگە قايتقان مۇھاجىرلار بىرلەشمىسى قوللىغان.
بۇ پائالىيەت، 11-نويابىر «كۆزەت» خەۋەر قىلغاندەك، بۇداپېشتتا ياۋروپا شىنجاڭ مەدەنىيەت جەمئىيىتى قۇرۇلغاندىن كېيىنلا ئۆتكۈزۈلگەن بولۇپ، ئۇ قۇرۇلۇش مۇراسىمىغىمۇ خىتاي ئەلچىخانىسىنىڭ بىر ئەمەلدارى قاتناشقان.
(خىتاي ئاخبارات ئاگېنتلىقى، 15-نويابىر؛ كۆزەت، 11-نويابىر)

خەلقئارا خەۋەرلەر

ب د ت نىڭ مۇستەقىل كىشىلىك ھوقۇق مۇتەخەسسىسلىرى جۈمە كۈنى تايلاندنىڭ بەش نەپەر ئۇيغۇرنى ئۆز خاھىشىغا خىلاپ ھالدا خىتايغا ئۆتكۈزۈپ بېرىشنى رەت قىلىشى كېرەكلىكىنى بىلدۈرگەن. ب د ت كىشىلىك ھوقۇق ئىشخانىسىنىڭ باياناتىغا ئاساسلانغاندا، مۇتەخەسسىسلەر بۇ كىشىلەرنىڭ ئېغىر ۋە ئەسلىگە كەلتۈرگىلى بولمايدىغان زىيانغا ئۇچراش خەۋپى بارلىقىنى ئاگاھلاندۇرغان.
مۇتەخەسسىسلەرنىڭ ئېيتىشىچە، بۇ ئىككى كىشى جازا مۇددىتىنى ئۆتەپ بولغاندىن كېيىن كۆچمەنلەرنى تۇتۇپ تۇرۇش مەركىزىگە يۆتكەلگەن بولۇپ، نۆۋەتتە ئۆتكۈزۈپ بېرىلىشنى كۈتمەكتە ئىكەن. كىشىلىك ھوقۇق ئادۋوكاتى رەيھان ئەسەتنىڭ «كۆزەت»كە بىلدۈرۈشىچە، ئۇنىڭ خىزمەت گۇرۇپپىسى سۇنغان جىددىي ئەرزگە بەش ئۇيغۇرنىڭ ھەممىسى كىرگۈزۈلگەن.
تايلاند دۆلەت خەۋپسىزلىك كېڭىشىنىڭ باشلىقى 4-نويابىر بۇ بەش كىشىنىڭ خىتاينىڭ تۇتۇش بۇيرۇقىغا دۇچ كەلگەنلىكىنى ۋە ئۇلارنىڭ قايتۇرۇلۇش-قايتۇرۇلماسلىقىنى سوت مەھكىمىسىنىڭ قارار قىلىدىغانلىقىنى بىلدۈرگەن. فىرانسىيە ئاگېنتلىقى (AFP) نىڭ خەۋەر قىلىشىچە، شۇ كۈنى بۇ ھەقتە سورالغان سوئالغا خىتاي تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقىنىڭ باياناتچىسى ماۋ نىڭ ھېچقانداق جاۋاب بەرمىگەن. (OHCHR، 13-نويابىر؛ كۆزەت، 13-نويابىر؛ «يېڭى بوغۇز گېزىتى» AFP دىن نەقىل ئالغان، 4 -نويابىر)


تاراتقۇلارنىڭ كۆزىتىشى

ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق رادىيو-تېلېۋىزىيە ئىدارىسى ئوتتۇرا ئاسىياغا قارىتىلغان پىروگراممىلار بىلەن بىرگە تاقالغان ھېساباتلارنىڭ تىزىملىكىنىمۇ ئېلان قىلدى. رادىيو-تېلېۋىزىيە ساھەسىدىكى تور بېكەت TVOAO تەرىپىدىن كۆچۈرۈپ بېسىلغان، ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق رادىيو-تېلېۋىزىيە ئىدارىسىنىڭ 13-نويابىردىكى بىر دوكلاتىدا، يېقىنقى يىللاردىكى نەتىجىلىرى قاتارىدا 1000 دىن ئارتۇق ئاممىۋى ھېسابات ۋە 150 كىچىك پىروگراممىنىڭ تاقالغانلىقى، شۇنداقلا «مەسىلە بار» دەپ قارالغان 3700 دىن ئارتۇق پىروگراممىنىڭ ئۆچۈرۈلگەنلىكى تىزىملانغان. ئوخشاش بىر ھۆججەتتە يەنە، قازاقىستان، ئۆزبېكىستان ۋە تاجىكىستاندا 1340 سائەتكە يېقىن خىتايچە پىروگراممىنىڭ ئاڭلىتىلغانلىقى ۋە چەتئەلدىكى «Orik TV» سۇپىسىنىڭ قوللاپ-قۇۋۋەتلەنگەنلىكى مەلۇم قىلىنغان. دۆلەت ئىچىدە تاراتقۇلارنى كونترول قىلىپ، خەلقئاردا بولسا تەشۋىقاتنى كەڭ قانات يايدۇرۇشتەك بۇ ئەھۋال، خىتاينىڭ بىر پۈتۈن رادىيو-تېلېۋىزىيە ئىستراتېگىيەسىنىڭ بىر قىسمى ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. (ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق رادىيو-تېلېۋىزىيە ئىدارىسى، TVOAO ئارقىلىق، 13-نويابىر)

تيەنجىن گېزىتى خوتەنگە بېرىلگەن ياردەمنى سىياسىي كىملىك ئېتىراپى بىلەن باغلىدى. شەھەرلىك پارتكومنىڭ ئورگان گېزىتى بولغان «تيەنجىن گېزىتى» نىڭ يەكشەنبە كۈنىدىكى باش بەت مەخسۇس خەۋىرىدە، زاۋۇتتىكى خىزمەت ئورۇنلىرى، مەكتەپ مائارىپى ۋە تەشكىللىك ساياھەتلەر تيەنجىننىڭ خوتەنگە بەرگەن ياردىمىنىڭ بىر-بىرىگە باغلانغان قىسىملىرى سۈپىتىدە كۆرسىتىلدى. خەۋەردە مەلۇم قىلىنىشىچە، ھەر يىلى 4000 دىن ئارتۇق ياش، ئاساسىي قاتلام ئەمەلدارلىرى ۋە تاللانغان مەھەللە ۋەكىللىرى «زىيارەت ئالماشتۇرۇش پىروگراممىسى» ئارقىلىق تيەنجىنگە بارىدىغان بولۇپ، بۇ پىروگراممىنىڭ ئاشكارا مەقسىتى «بەشنى قەلبتىن ئېتىراپ قىلىش» نى كۈچەيتىشنى ئۆز ئىچىگە ئالىدىكەن. بۇ مەخسۇس خەۋەردە يەنە، كېرىيەدىكى ئەركە (Erke) كىيىم-كېچەك زاۋۇتى «جۇڭخۇا مىللىتى ئورتاق گەۋدىسى» قۇرۇشنىڭ بىر قىسمى سۈپىتىدە تونۇشتۇرۇلغان. («تيەنجىن گېزىتى»، 15-نويابىر)

دىققەتتە


20-نويابىر، جەنۋە: ئومۇميۈزلۈك قەرەللىك كۆزدىن كەچۈرۈش خىزمەت گۇرۇپپىسىنىڭ تايلاندقا ئائىت دوكلاتىنىڭ تارقىتىلىشى. (ب د ت خاتىرىلىرى، 9-نويابىر)

1-دېكابىر، ئۇيغۇر رايونى: «ئائىلە مائارىپىنى ئىلگىرى سۈرۈش نىزامى» كۈچكە ئىگە بولىدۇ.

دېكابىر، ئېنىق كۈنى ئېلان قىلىنمىغان: ئاپتورنىڭ ئېيتىشىچە، نەبىجان تۇرسۇننىڭ «شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى تارىخى» نىڭ تۈركچە نەشرى نەشردىن چىقىدۇ.

9-دېكابىردىن 13-دېكابىرغىچە، ئالتاي: 2026-يىللىق شىنجاڭ «قىزغىن قار بايرىمى». (ۋېيبودىكى «شىنجاڭ ئېلانى»، 31-ئۆكتەبىر)

پائالىيەتلەرنىڭ ۋاقتى يەرلىك ۋاقىتنى ئاساس قىلىدۇ

«رادار» سەھىپىسى «كۆزەت» نىڭ تەھرىرلىرى تەرىپىدىن «كۆزەت» نىڭ ئۆز خەۋەرلىرى، ئاممىۋى ھۆججەتلەر ۋە باشقا ئاخبارات ۋاسىتىلىرىنىڭ خەۋەرلىرىدىن پايدىلىنىپ تەييارلانغان بولۇپ، ھەربىر خەۋەرنىڭ مەنبەسى ئەسكەرتىلگەن. ئەگەر «كۆزەت» ئەسلىدىكى ئارخىپ ياكى ھۆججەتنى ئۆزى ئوقۇغان بولسا، خەۋەردە بۇ ئەھۋال ئېنىق ئەسكەرتىلىدۇ؛ ئەگەر مەلۇم بىر قاراشنى دەلىللەش ئىمكانىيىتى بولمىسا، بۇ ئەھۋالمۇ ئېنىق بايان قىلىنىدۇ. ھۆكۈمەتلەر، شىركەتلەر ۋە پائالىيەتچى تەشكىلاتلارنىڭ باياناتلىرى پاكىت سۈپىتىدە ئەمەس، بەلكى بايانات سۈپىتىدە خەۋەر قىلىنىدۇ. يەر-جايلارنىڭ ئۇيغۇرچە نامى ئالدىدا بېرىلىپ، ئۇنىڭ رەسمىي خىتايچە نامى تىرناق ئىچىدە ئەسكەرتىلىدۇ. بۇ سەھىپە ئامېرىكا شەرقىي قىرغاق ۋاقتى بويىچە ھەپتە ئىچىدىكى كۈنلەردە چۈشتىن بۇرۇن سائەت 10:00 دا ئېلان قىلىنىدۇ. تەھرىرلەش ئۆلچەملىرى ۋە تۈزىتىشلەر توغرىسىدا: kozet.org/editorial-standards.

Sources
Family Education Promotion Regulation of the Xinjiang Uyghur Autonomous Region (Altay Daily, October 15) https://alt-szb.xjmty.com/html/2026-10/15/content_418_381836.htm
Xinjiang builds a legal framework for family education to safeguard minors’ healthy growth (China News Service, November 13) https://www.chinanews.com.cn/gn/2026/11-13/10731437.shtml
OHCHR Assessment of human rights concerns in the Xinjiang Uyghur Autonomous Region (OHCHR, August 31, 2022) https://www.ohchr.org/en/documents/country-reports/ohchr-assessment-human-rights-concerns-xinjiang-uyghur-autonomous-region
Uyghur language restrictions extend to public spaces in Hotan (Radio Free Asia, November 13) https://kh.rfa.org/uyghur/news/2026/11/13/uyghur-tili/
“Hot Snow Xinjiang, Meet in Seoul” winter tourism promotion held in Seoul (China News Service, November 15) https://www.chinanews.com.cn/cj/2026/11-15/10732400.shtml
Chinese embassy official helps unveil European Xinjiang Cultural Association in Budapest (Közet, November 11) https://kozet.org/european-xinjiang-cultural-association/
Thailand must not return five Uyghurs to China, warn UN experts (OHCHR, November 13) https://www.ohchr.org/en/press-releases/2026/11/thailand-must-not-return-five-uyghurs-china-warn-un-experts
UN experts say Thailand must not extradite five Uyghur men to China (Közet, November 13) https://kozet.org/un-experts-thailand-five-uyghurs-extradition-china/
China seeks arrest of five Uyghurs held in Thailand (AFP via New Straits Times, November 4) https://www.nst.com.my/amp/world/region/2026/11/1570974/china-seeks-arrest-five-uyghurs-held-thailand
Regional broadcasting roadmap: five keywords and five tasks (Xinjiang Radio and Television Administration via TVOAO, November 13) https://www.tvoao.com/a/225576.aspx
Tianjin’s assistance to the Uyghur region: a Tianjin and Hotan report (Tianjin Daily, November 15) https://epaper.tianjinwe.com/tjrb/html/2026-11/15/content_143078_4015576.htm
Universal Periodic Review of Thailand, automated transcript (UN Transcripts, November 9) https://transcripts.un.org/en/asset/k1d/k1d6mqfs4e
Uyghur historian releases English-language history of East Turkistan Republic (Közet, November 12) https://kozet.org/news-nabijan-tursun-east-turkistan-republic-history/
Xinjiang to issue 13.27 million yuan in tourism vouchers (Xinjiang Release on Weibo, October 31) https://weibo.com/2/detail/5360059752383658