دوكتور نەبىجان تۇرسۇن ئىنگلىز تىلىدىكى «شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى تارىخى» نى ئېلان قىلدى

تارىخ پەنلىرى دوكتورى نەبىجان تۇرسۇن ئەركىن ئاسىيا رادىيوسى ئۇيغۇر بۆلۈمىنىڭ سابىق ئالىي تەھرىرى بولۇپ، ئۇ پەيشەنبە كۈنى ئىنگلىز تىلىدىكى ئۈچ توملۇق «شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى تارىخى» نى تارقاتتى.

بۇ كىتابنىڭ ئېلان قىلىنىشى 1944-يىلى 12-نويابىر قازاقىستان چېگراسىغا يېقىن غۇلجا شەھىرىدە مەزكۇر جۇمھۇرىيەت قۇرۇلغانلىقىنىڭ 82 يىللىق خاتىرە كۈنىگە توغرا كەلدى. بىرىنچى قېتىملىق شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى 1933-يىلى ئوخشاش بىر كۈندە، ئۇيغۇر رايونىنىڭ جەنۇبىدىكى بوستانلىق شەھەر قەشقەردە جاكارلانغان ئىدى.

چەت ئەللەردىكى ئۇيغۇر جامائىتى ۋە تەشكىلاتلىرى بۇ كۈننى «شەرقىي تۈركىستان مىللىي كۈنى» سۈپىتىدە خاتىرىلەيدىغان بولۇپ، ئامېرىكا، ياۋروپا ۋە باشقا جايلاردا پائالىيەتلەر ئۆتكۈزۈلىدۇ.

1944-يىلىدىكى سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ قوللىشىغا ئېرىشكەن بۇ جۇمھۇرىيەت شىمالدىكى ئۈچ ۋىلايەتنى كونترول قىلغان. ئۇنىڭ رەھبەرلىرى 1946-يىلى گومىنداڭ ھۆكۈمىتى بىلەن ئۆلكىلىك بىرلەشمە ھۆكۈمەت تەشكىللىگەن بولسىمۇ، بۇ ۋىلايەتلەر 1949-يىلىغىچە خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ كونتروللۇقىغا كىرمىگەن.

خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ رەسمىي تارىخىي ماتېرىياللىرىدا بۇ ۋەقە «ئۈچ ۋىلايەت ئىنقىلابى» دەپ ئاتىلىدۇ.

«شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى» ناملىق بۇ قاتتىق مۇقاۋىلىق كىتابلار توپلىمىدا، مەزكۇر جۇمھۇرىيەتنىڭ دۆلەت قۇرۇش مۇساپىسىدىن تارتىپ، خىتاي گومىنداڭ ئارمىيەسى بىلەن بولغان ئۇرۇشى، شۇنداقلا خىتاي ھۆكۈمىتى بىلەن ئېلىپ بارغان سۆھبەتلىرىگىچە بولغان جەريانلار بايان قىلىنىدۇ.

نەبىجان تۇرسۇننىڭ ئېيتىشىچە، بۇ ئەسەردە كۆپ تىللىق ئارخىپلار، ئەسلىمىلەر ۋە ئىلگىرى ئېلان قىلىنمىغان ئاغزاكى گۇۋاھلىقلاردىن پايدىلىنىلغان.

بۇنىڭدىن بۇرۇن مەزكۇر جۇمھۇرىيەت توغرىسىدا ئېلان قىلىنغان ئىنگلىز تىلىدىكى تەتقىقات ئەسەرلىرىدىن، لىندا بېنسوننىڭ «ئىلى قوزغىلىڭى» ۋە ۋاڭ كېنىڭ «شەرقىي تۈركىستان مۇستەقىللىق ھەرىكىتى، 1930-يىللاردىن 1940-يىللارغىچە» ناملىق تەرجىمە ئەسىرى بار.

نەبىجان تۇرسۇن «كۆزەت» كە مۇنداق دەيدۇ: «مەن ئەركىن ئاسىيا رادىيوسىدا 24 يىل ئالىي مۇھەررىر بولۇپ ئىشلەپ، ھەر كۈنلۈك نۇرغۇن پروگراممىلارنىڭ تەھرىرلىنىشى، ئاڭلىتىلىشى ۋە سۈپىتىگە مەسئۇل بولدۇم.»

ئۇ يەنە مۇنداق دەيدۇ: «مەن يەنە 15 يىل مەخسۇس تارىخ سەھىپىسى ئارقىلىق تارىخ ۋە مەدەنىيەت توغرىسىدا پروگراممىلارنى ئىشلەپ ئاڭلاتتىم.»

نەبىجان تۇرسۇننىڭ ئېيتىشىچە، ئۇ 1990-يىللاردا موسكۋادىكى رۇسىيە پەنلەر ئاكادېمىيەسىدە دوكتورلۇق ئۇنۋانى ئالغان ۋە 30 يىلدىن كۆپرەك ۋاقىتتىن بۇيان ئۇيغۇر تارىخى ئۈستىدە تەتقىقات ئېلىپ بارغان. ئۇ، ئۇيغۇر تىلىدا نەشر قىلىنغان 13 توملۇق «ئۇيغۇر ئومۇمىي تارىخى» نىڭ ئاپتورىدۇر. ئۇ يەنە جورجتائۇن ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ تارىخچىسى جېيمىس مىلۋارد بىلەن بىرلىكتە، س. فرېدېرىك ستار تەرىپىدىن تەھرىرلىنىپ 2004-يىلى نەشر قىلىنغان «شىنجاڭ: خىتاينىڭ مۇسۇلمانلار چېگرا رايونى» ناملىق كىتابتىكى بىر بابنى يېزىپ چىققان.

ئامېرىكا يەرشارى ئاخبارات ئاگېنتلىقى ترامپ ھۆكۈمىتىنىڭ خىراجەتنى قىسقارتىش پىلانىنىڭ بىر قىسمى سۈپىتىدە، 2025-يىلى 3-ئايدا ئەركىن ئاسىيا رادىيوسىنىڭ مەبلەغ كېلىشىمىنى بىكار قىلغان. شۇنىڭ بىلەن ئەركىن ئاسىيا رادىيوسى كەڭ كۆلەملىك خادىم قىسقارتىدىغانلىقىنى ئېلان قىلغان ھەمدە قەرەللىك ئۇيغۇرچە خەۋەر ئىشلەشنى توختىتىپ قويغان. نەبىجان تۇرسۇنمۇ بۇ قېتىملىق قىسقارتىشتا خىزمىتىدىن ئايرىلغان خادىملارنىڭ ئىچىدە ئىدى. ئۇنىڭ ئېيتىشىچە، ئۇ كۆپ يىللاردىن بۇيان ئېلىپ بارغان تەتقىقاتىغا ئاساسەن، شۇ يىلى بۇ ئۈچ توملۇق تارىخ كىتابىنىڭ خىزمىتىنى تېزلەتكەن. ئامېرىكا دۆلەت مەجلىسى مەبلەغنى ئەسلىگە كەلتۈرگەندىن كېيىن، ئەركىن ئاسىيا رادىيوسى ئۆز خىزمەتلىرىنى قىسمەن ئەسلىگە كەلتۈرۈشنىڭ بىر قىسمى سۈپىتىدە، 2026-يىلى 2-ئايدا ئۇيغۇرچە ئاڭلىتىشنى قايتا باشلىغان. نەبىجان تۇرسۇن «كۆزەت» كە مەزكۇر ئەسەرنىڭ تۈرك تىلىدىكى نەشرىنى ئاخىرقى قېتىم كۆزدىن كەچۈرۈۋاتقانلىقىنى ھەمدە ئۇنىڭ 12-ئايدا نەشر قىلىنىشىنى مۆلچەرلەۋاتقانلىقىنى ئېيتتى.