تارىخچى نەبىجان تۇرسۇن «شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى تارىخى» نى ئېلان قىلدى؛ كىشىلىك ھوقۇقنى كۆزىتىش تەشكىلاتى راھىلە ئۆمەرنىڭ ئەھۋالىغا جاۋاب ئىزدىمەكتە؛ شىخۇ ناھىيىسى ئاھالىلەرنى دۆلەت تەشكىللىگەن ساياھەتكە ئەۋەتتى

«كۆزەت» نىڭ ئۇيغۇرلار، ئۇلارنىڭ ۋەتىنى ۋە ئۇلارنىڭ ئەتراپىدىكى دۇنيا ھەققىدىكى كۈندىلىك خەۋەرلەر توپلىمى. 2026-يىلى 12-نويابىر، پەيشەنبە.

مۇھىم خەۋەرلەر:

تارىخچى نەبىجان تۇرسۇن ئىنگلىز تىلىدىكى ئۈچ توملۇق «شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى تارىخى» نى ئېلان قىلدى. «كۆزەت» نىڭ خەۋەر قىلىشىچە، تارىخ پەنلىرى دوكتورى نەبىجان تۇرسۇن پەيشەنبە كۈنى، يەنى مەزكۇر جۇمھۇرىيەتنىڭ 1944-يىلى 12-نويابىر غۇلجىدا قۇرۇلغانلىقىنىڭ 82 يىللىق خاتىرە كۈنىدە، ئىنگىلىز تىلىدىكى «شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى» ناملىق كىتابلار توپلىمىنى نەشر قىلىپ تارقاتقان. بۇ ئەسەر مەزكۇر جۇمھۇرىيەتنىڭ دۆلەت قۇرۇش مۇساپىسى، گومىنداڭ ئارمىيەسى بىلەن بولغان ئۇرۇشى، شۇنداقلا خىتاي ھۆكۈمىتى بىلەن ئېلىپ بارغان سۆھبەتلىرىگىچە بولغان جەريانلارنى بايان قىلىدۇ. ئاپتورنىڭ ئېيتىشىچە، مەزكۇر كىتابتا كۆپ تىللىق ئارخىپلار، ئەسلىمىلەر ۋە ئىلگىرى ئېلان قىلىنمىغان ئاغزاكى گۇۋاھلىقلاردىن پايدىلىنىلغان. ئۇ «كۆزەت» كە، 2025-يىلىدىكى خادىم قىسقارتىشتا ئەركىن ئاسىيا رادىيوسىدىكى مۇھەررىرلىك خىزمىتىدىن ئايرىلغاندىن كېيىن، كۆپ يىللىق تەتقىقاتىغا ئاساسەن بۇ تارىخ كىتابىنىڭ خىزمىتىنى تېزلەتكەنلىكىنى ھەمدە 12-ئايدا تۈرك تىلىدىكى نەشرىنىڭ چىقىشىنى مۆلچەرلەۋاتقانلىقىنى ئېيتتى. («كۆزەت»، 12-نويابىر)

ۋەتىنىمىزدىن خەۋەرلەر

قۇمۇل ئەمەلدارلىرى بېيجىڭدا مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقى قانۇنى ۋە دىنىي ئىشلارنى باشقۇرۇشنى ئۆگەندى. دۆلەتلىك مىللەتلەر ئىشلىرى كومىتېتى پەيشەنبە كۈنى ئېلان قىلغان بىر خەۋەرگە ئاساسلانغاندا، قۇمۇلدىكى 38 نەپەر يېزا-بازار ۋە كوچا باشقارمىسى رەھبىرى شۇنداقلا ئۇلارنىڭ مۇئاۋىنلىرى مەركىزىي مىللەتلەر كادىرلىرى ئىنستىتۇتىدىكى تەربىيەلەش كۇرسىغا قاتناشقان. شەھەرلىك پارتكوم تەشكىلات بۆلۈمى، بىرلىكسەپ بۆلۈمى ۋە سوتسىيالىزم ئىنستىتۇتى بىرلىكتە ئۇيۇشتۇرغان بۇ كۇرس؛ مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقى ۋە تەرەققىياتىنى ئىلگىرى سۈرۈش قانۇنى، پارتىيەنىڭ بىرلىكسەپ خىزمىتى نىزامى، شۇنداقلا مىللىي ۋە دىنىي ئىشلارغا ئائىت مىساللارنى تەھلىل قىلىشنى ئۆز ئىچىگە ئالغان. مەزكۇر خەۋەردە، ئۇلارنىڭ بۇ تەربىيەلەشتىن ئۆگەنگەنلىرىنى يەرلىك باشقۇرۇشقا ۋە ئۇلارنىڭ ئاتىشىچە بولغان «مۇقىملىق» خىزمىتىگە تەتبىقلايدىغانلىقى كۆرسىتىلگەن بولۇپ، كۇرسنىڭ يېقىندا ئۆتكۈزۈلگەنلىكى ئېيتىلغان، لېكىن ئېنىق ۋاقتى بېرىلمىگەن.(دۆلەتلىك مىللەتلەر ئىشلىرى كومىتېتى، 12-نويابىر)

كۈنەستە سۆزلەنگەن تارىخ لېكسىيەسىدە بەزى تارىخ كىتابلىرى «دىننى خىتايلاشتۇرۇش» بىلەن باغلانغان. كۈنەس ناھىيەلىك تاراتقۇ مەركىزىنىڭ پەيشەنبە كۈنى خەۋەر قىلىشىچە، 10-نويابىر ئىلىنىڭ كۈنەس ناھىيەسىدە سۆزلەنگەن بىر مەيدان لېكسىيەدە، ھۆكۈمەتنىڭ «خىتاي شىنجاڭ رايونىنىڭ تارىخى» ۋە «خىتاي شىنجاڭ رايونىنىڭ دىن تارىخى» ناملىق كىتابلىرى تەشكىللىگۈچىلەر تەرىپىدىن «دىننى خىتايلاشتۇرۇش» نىڭ زۆرۈرىيىتىگە باغلانغان. كادىرلار ئاساسىي مەيدان يىغىنىغا ۋە يېزا-بازارلاردىكى تارماق مەيدان يىغىنلىرىغا قاتناشقان. خەۋەردە دېيىلىشىچە، ناھىيەلىك پارتىيە مەكتىپىنىڭ بىر ئوقۇتقۇچىسى بۇ ماتېرىياللارنىڭ كادىرلارنى تەربىيەلەش پىروگراممىسىغا كىرگۈزۈلىدىغانلىقىنى ئېيتقان، يەرلىك بىر لېكتور بولسا بۇنى چارۋىچىلىق رايونلىرى ۋە ئېتىزلارغا ئېلىپ بارىدىغانلىقىنى بىلدۈرگەن. (كۈنەس ناھىيەلىك تاراتقۇ مەركىزى «خىتاي ئاخبارات ئاگېنتلىقى» ئارقىلىق تارقاتقان ئۇچۇر، 12-نويابىر)

شىخۇناھىيىسى ئۆز ئالدىغا لېكسىيە سۆزلەپ، تارىخ ماتېرىياللىرىنى پارتىيە مەكتەپ دەرسلىكلىرىگە كىرگۈزۈشنى پىلانلىدى. خىتاي ئاخبارات ئاگېنتلىقى رايونلۇق تور بېكىتىنىڭ پەيشەنبە كۈنى خەۋەر قىلىشىچە، 10-نويابىر شىخۇدا ئۆتكۈزۈلگەن بىر مەيدان يىغىنغا ئەمەلدارلار، لېكتورلار، ئوقۇتقۇچىلار ۋە ئوقۇغۇچىلار قاتناشقان بولۇپ، يېزا-بازار ۋە كوچا باشقارمىلىرىدا تارماق مەيدانلار تەسىس قىلىنغان. خەۋەردە دېيىلىشىچە، كەنت خىزمەت ئەترەتلىرى ۋە باشقا بەلگىلەنگەن ئورۇنلار بۇ تەشۋىقات ھەرىكىتىنى كېڭەيتىشكە ياردەملىشىدىكەن ھەمدە پارتىيە مەكتىپىنىڭ بىر ئەمەلدارى بۇ ماتېرىياللارنىڭ دەرسلىك قاتارىغا كىرگۈزۈلىدىغانلىقىنى ئېيتقان.(خىتاي ئاخبارات ئاگېنتلىقى شىنجاڭ، 12-نويابىر)

شىخۇ ناھىيىسى ئاھالىلەرنى ھۆكۈمەت تەشكىللىگەن بېيجىڭ ۋە لياۋنىڭدىكى ئېكسكۇرسىيەگە ئەۋەتتى. خىتاي ئاخبارات ئاگېنتلىقى رايونلۇق تور بېكىتىنىڭ پەيشەنبە كۈنى خەۋەر قىلىشىچە، مەزكۇر شەھەر 10-نويابىر بۇ يىللىق پىروگراممىنىڭ تۇنجى تۈركۈمىنى يولغا سالغان. 81 نەپەر ئاھالە، دېھقان ۋە چارۋىچى توققۇز كۈن ئىچىدە بېيجىڭ، شېنياڭ ۋە يىڭكودىكى ئىنقىلابىي تارىخىي ئورۇنلارنى، شۇنداقلا مەدەنىيەت سورۇنلىرىنى ئېكسكۇرسىيە قىلىدىغان بولۇپ، شەھەرلىك ھۆكۈمەت بۇ يىل ئومۇمىي سانى 405 كىشىدىن تەركىب تاپقان بەش تۈركۈم ئۆمەكنى پىلانلىغان. شەھەرلىك پارتكوم تەشكىلات بۆلۈمىنىڭ بىر ئەمەلدارى بۇ ئېكسكۇرسىيەنى دائىرىلەر ئاتىغان دۆلەت بىلەن بولغان «كىملىك قارىشى» نى كۈچەيتىشنىڭ ھەمدە مىللەتلەر ئارىسىدىكى «ئارىلىشىش، ئالماشتۇرۇش ۋە يۇغۇرۇلۇش» نى ئىلگىرى سۈرۈشنىڭ بىر يولى سۈپىتىدە تەسۋىرلىگەن. (خىتاي ئاخبارات ئاگېنتلىقى شىنجاڭ، 12-نويابىر)


مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇرلار ھەققىدە خەۋەرلەر

بىرلىكسەپ بۆلۈمى باشلىقى مەزكۇر رايوندىن چىققان چەت ئەللەردىكى مۇھاجىرلار بىلەن تېخىمۇ قويۇق مۇناسىۋەت ئورنىتىشقا چاقىردى
«كۆزەت» نىڭ چارشەنبە كۈنى «شىنجاڭ گېزىتى» دىن نەقىل كەلتۈرۈپ خەۋەر قىلىشىچە، ئاپتونوم رايونلۇق دائىرىلەر 9-نويابىر ئۈرۈمچىدە ئۆتكۈزۈلگەن بىر قېتىملىق يىغىندا، ئۇيغۇر رايونىدىن چىققان چەت ئەللەردىكى مۇھاجىرلار بىلەن بولغان ئالاقىنى كۈچەيتىشكە ۋە ئۇلارنى خەلقئارالىق تەشۋىقاتقا قاتناشتۇرۇشقا چاقىرغان. يىغىندا ئاپتونوم رايونلۇق بىرلىكسەپ بۆلۈمىنىڭ باشلىقى ئىلزات ئەخمەتجان سۆز قىلغان بولۇپ، يىغىندا «ئىدىيەۋى ۋە سىياسىي يېتەكچىلىك» نى كۈچەيتىش ۋە ئۇلارنىڭ ئاتىشىچە بولغان «ۋەكىل خاراكتېرلىك شەخسلەر» قوشۇنىنى زورايتىش، شۇنداقلا ئۇيغۇر رايونىدىن چىققان چەت ئەللەردىكى مۇھاجىرلار، ۋەتەنگە قايتقان مۇھاجىرلار ۋە ئۇلارنىڭ ئۇرۇق-تۇغقانلىرىنىڭ قانۇنلۇق ھوقۇق-مەنپەئەتىنى قوغداش تەلەپ قىلىنغان.(«كۆزەت»، 11-نويابىر)

خەلقئارا خەۋەرلەر

كىشىلىك ھوقۇقنى كۆزىتىش تەشكىلاتى ھەر قايسى ھۆكۈمەتلەرنى راھىلە ئۆمەرنىڭ ئەھۋالى ھەققىدە خىتايدىن جاۋاب تەلەپ قىلىشقا چاقىردى. تەشەببۇسكار تەشكىلاتلاردىن بولغان كىشىلىك ھوقۇق كۆزىتىش تەشكىلاتى چارشەنبە كۈنى، ھۆكۈمەتلەرنى 14 يېشىدا تۇتقۇن قىلىنىپ 23 يېشىدا تۈرمىدە ئۆلۈپ كەتكەنلىكى خەۋەر قىلىنغان ئۇيغۇر قىزىنىڭ ئەھۋالى ھەققىدە چۈشەنچە بېرىشكە بېيجىڭنى قىستاشقا چاقىردى. بىر ئوبزوردا، بۇ تەشكىلاتنىڭ خىتاي ئىشلىرى تەتقىقاتچىسى يالقۇن ئۇلۇيول ئۆتكەن ھەپتە قىزنىڭ 12 يىللىق قاماق جازاسىنى ئۆتەۋاتقان مەزگىلدە ئۆلۈپ كەتكەنلىكى توغرىسىدىكى خەۋەرنى نەقىل كەلتۈردى ھەمدە كىشىلىك ھوقۇق كۆزىتىش تەشكىلاتىنىڭ بۇنى مۇستەقىل دەلىللىمىگەنلىكىنى ئېيتتى. شۇنىڭغا ئوخشاش، «كۆزەت» مۇ 7-نويابىردىكى قىسقا خەۋىرىدە بۇ ئۇچۇرنى مۇستەقىل دەلىللىيەلمىگەنلىكىنى بىلدۈرگەن ئىدى.(كىشىلىك ھوقۇقنى كۆزىتىش تەشكىلاتى، 11-نويابىر؛ «كۆزەت»، 7-نويابىر)

تاراتقۇلارنىڭ كۆزىتىشى

قاراماي ساياھىتى توغرىسىدىكى خەۋەرلەردە مەزكۇر رايوننى چەت ئەلگە تەشۋىق قىلىش ئۈچۈن مۇقام ۋە سانلىق مەلۇمات مەركەزلىرى قوللىنىلدى
«خىتاي ئاخبارات ئاگېنتلىقى» سەيشەنبە كۈنى قارامايدا ئۆتكۈزۈلگەن خەلقئارالىق ئالاقە (تەشۋىقات) پائالىيىتىدىن كېيىن، نېفىت سانائىتى، ھېسابلاش ۋە مەدەنىيەت ئورۇنلىرىنى زىيارەت قىلىۋاتقان ئوتتۇرا ئاسىيا تاراتقۇ ۋەكىللىرى بىلەن ئۆتكۈزگەن سۆھبەتلەرنى پەيشەنبە كۈنى ئېلان قىلدى. مەزكۇر خەۋەردە، شەھەرلىك مەدەنىيەت مەركىزىدە ئورۇندالغان ئون ئىككى مۇقام تەسۋىرلەنگەن ھەمدە بىر تاجىكىستانلىق مۇخبىرنىڭ مەدەنىيەتنىڭ قوغدىلىشىنى ماختىغانلىقى نەقىل كەلتۈرۈلگەن. خەۋەردە ئېيتىلىشىچە، قىرغىزىستان دۆلەتلىك ئاخبارات ئاگېنتلىقى «كابار» نىڭ بىر يۇقىرى دەرىجىلىك باشقۇرغۇچىسى ئۆز ئورگىنىنىڭ «خەلقئارالىق ئالاقە شېرىكلىك تەشەببۇسى» غا ئىمزا قويغانلىقىنى ئېيتقان، ئۆزبېكىستانلىق بىر تېلېۋىزىيە مۇخبىرى شەھەرنىڭ نېفىتتىن ھالقىپ كومپيۇتېر ھېسابلاش ساھەسىگە قەدەم قويغانلىقىنى بايان قىلغان. خەۋەر ۋەكىللەرنىڭ بۇ تەسىراتلىرىنى ئۆز دۆلىتىدىكى تاماشىبىنلارغا يەتكۈزىدىغانلىقىنى بايان قىلىش بىلەن ئاخىرلاشقان بولۇپ، بۇ ئەھۋال چارشەنبە كۈنىدىكى «رادار» سەھىپىسىدە تەسۋىرلەنگەن تەشۋىقات ھەمكارلىقىنىڭ ئەمەلىيەتتىكى ئىپادىسىدۇر.(خىتاي ئاخبارات ئاگېنتلىقى، 11-نويابىردا ئەۋەتىلگەن، 12-نويابىر ئېلان قىلىنغان)

دىققەتتە

12-نويابىر بېرلىن ۋاقتى چۈشتىن كېيىن 4 تىن 6 گىچە: دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ ماركگرافېن كوچىسى 35-نومۇرلۇق تەيبېي ۋەكىللەر ئورگىنىدا ئۆتكۈزۈلىدىغان، دۆلەت ھالقىغان باستۇرۇش ۋە خىتاينىڭ مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقى قانۇنى توغرىسىدىكى يۇمىلاق ئۈستەل يىغىنى.(بېرلىن ئەركىنلىك ھەپتىلىكى)

13-نويابىر جەنۋەدە چۈشتىن كېيىن 2:30 دىن باشلاپ: تايلاندنىڭ ئومۇميۈزلۈك قەرەللىك تەكشۈرۈشىگە ئائىت تەكلىپلەر ماقۇللاشقا قويۇلىدۇ؛ رەئىسنىڭ ۋاقىت جەدۋىلىدە تولۇق دوكلاتنى 20-نويابىر تارقىتىش بېكىتىلگەن. (ب د ت سۆز خاتىرىسى، 9-نويابىر)

13-نويابىردىن 15-نويابىرغىچە، گۇاڭجۇدا: ئاپتونوم رايونلۇق ئورمانچىلىق ۋە مېۋە-چېۋە مەھسۇلاتلىرى كۆرگەزمىسى گۇاڭجۇ يەرمەنكىسى مەركىزىنىڭ C رايون، 16.2-نومۇرلۇق زالىدا ئۆتكۈزۈلىدۇ.(خىتاينىڭ «شىنكۇەيباۋ» گېزىتى، 7-نويابىر، A04-بەت)

12-ئاي، ئېنىق كۈنى ئېلان قىلىنمىدى: ئاپتورنىڭ ئېيتىشىچە، نەبىجان تۇرسۇننىڭ «شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى تارىخى» ناملىق ئەسىرىنىڭ تۈرك تىلىدىكى نەشرى نەشردىن چىقىدۇ. («كۆزەت»، 12-نويابىر)

بارلىق پائالىيەت ۋاقىتلىرى يەرلىك ۋاقىت بويىچە بېرىلدى.

«رادار» سەھىپىسى «كۆزەت» نىڭ تەھرىرلىرى تەرىپىدىن «كۆزەت» نىڭ ئۆز خەۋەرلىرى، ئاممىۋى ھۆججەتلەر ۋە باشقا ئاخبارات ۋاسىتىلىرىنىڭ خەۋەرلىرىدىن پايدىلىنىپ تەييارلانغان بولۇپ، ھەربىر خەۋەرنىڭ مەنبەسى ئەسكەرتىلگەن. ئەگەر «كۆزەت» ئەسلىدىكى ئارخىپ ياكى ھۆججەتنى ئۆزى ئوقۇغان بولسا، خەۋەردە بۇ ئەھۋال ئېنىق ئەسكەرتىلىدۇ؛ ئەگەر مەلۇم بىر قاراشنى دەلىللەش ئىمكانىيىتى بولمىسا، بۇ ئەھۋالمۇ ئېنىق بايان قىلىنىدۇ. ھۆكۈمەتلەر، شىركەتلەر ۋە تەشەببۇسكار گۇرۇپپىلارنىڭ باياناتلىرى پاكىت سۈپىتىدە ئەمەس، بەلكى بايانات سۈپىتىدە خەۋەر قىلىنىدۇ. يەر-جايلارنىڭ ئۇيغۇرچە نامى ئالدىدا بېرىلىپ، ئۇنىڭ رەسمىي خىتايچە نامى تىرناق ئىچىدە ئەسكەرتىلىدۇ. بۇ سەھىپە ئامېرىكا شەرقىي قىرغاق ۋاقتى بويىچە ھەپتە ئىچىدىكى كۈنلەردە چۈشتىن بۇرۇن سائەت 10:00 دا ئېلان قىلىنىدۇ. تەھرىرلەش ئۆلچەملىرى ۋە تۈزىتىشلەر توغرىسىدا: kozet.org/editorial-standards.

مەنبەلەر
Nabijan Tursun releases three-volume history of the East Turkistan Republic (Közet, November 12) https://kozet.org/news-nabijan-tursun-east-turkistan-republic-history/
Qumul township and subdistrict cadre training course (National Ethnic Affairs Commission, November 12) https://www.neac.gov.cn/seac/xwzx/202611/1196790.shtml
Kunes “two histories” lecture (Kunes county media center via China News Service, November 12) https://www.xj.chinanews.com.cn/dizhou/2026-11-12/detail-ihfmxyez7336984.shtml
Shixu “two histories” lecture (China News Service Xinjiang, November 12) https://www.xj.chinanews.com.cn/dizhou/2026-11-12/detail-ihfmxyez7337245.shtml
Shixu residents’ study tour to Beijing and Liaoning (China News Service Xinjiang, November 12) https://www.xj.chinanews.com.cn/dizhou/2026-11-12/detail-ihfmxyez7337248.shtml
Regional overseas Chinese affairs meeting (Közet, November 11) https://kozet.org/briefs-xinjiang-overseas-chinese-affairs-meeting/
Reported death of Uyghur woman detained since age 14 (Human Rights Watch, November 11) https://www.hrw.org/news/2026/11/11/reported-death-of-uyghur-woman-detained-since-age-14
Rahile Omer’s reported death (Közet, November 7) https://kozet.org/uyghur-rahile-omer-dies-in-prison-rfa/
Central Asian media delegates visit Karamay (China News Service, November 12) https://www.xj.chinanews.com.cn/xinjiang/2026-11-12/detail-ihfmxyez7336627.shtml
Universal Periodic Review of Thailand, automated transcript (UN Transcripts, November 9) https://transcripts.un.org/en/asset/k1d/k1d6mqfs4e
Uyghur Rights Beyond China’s Borders (Berlin Freedom Week, November 12 program) https://berlin-freedom-week.com/en/event/uyghur-rights-beyond-chinas-borders-transnational-repression-shadow-ethnic-unity-law
Guangzhou forestry and fruit expo (Xinkuaibao, November 7, A04) https://epaper.xkb.com.cn/view/1270244