رايونلۇق ھۆكۈمەت «مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقى» نىزامى لايىھەسىنى تەستىقلىدى، تۈركىيە تاراتقۇلىرىنىڭ ئېكسكۇرسىيەسى «تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش» كۆرگەزمىسى ئۆتكۈزۈلۈۋاتقاندا باشلاندى، لانتوس فوندى جەمئىيىتى رابىيە قادىرنىڭ 80 ياشلىق تۇغۇلغان كۈنىنى خاتىرىلىدى
«كۆزەت» نىڭ ئۇيغۇرلار، ئۇلارنىڭ ۋەتىنى ۋە ئەتراپىدىكى دۇنياغا ئائىت كۈندىلىك خەۋەرلەر خۇلاسىسى. 2026-يىلى 17-نويابىر، سەيشەنبە.
مۇھىم خەۋەرلەر:
رايونلۇق ھۆكۈمەت «مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقى» نىزامى لايىھەسىنى تەستىقلىدى. «شىنجاڭ گېزىتى» نىڭ ھۆكۈمەت تور بېكىتىدە ئېلان قىلىنغان 13-نويابىردىكى خەۋىرىگە ئاساسلانغاندا، رايونلۇق ھۆكۈمەت 12-نويابىردىكى دائىمىي ھەيئەتلەر يىغىنىدا «مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقى ۋە تەرەققىياتىنى ئىلگىرى سۈرۈش نىزامى» لايىھەسىنى تەستىقلىغان. خەۋەردە دېيىلىشىچە، بۇ تەدبىر مەملىكەتلىك «مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقى ۋە تەرەققىياتىنى ئىلگىرى سۈرۈش قانۇنى» نى ئەمەلىيلەشتۈرىدىكەن. ئۇ سىياسىي يېتەكچىلىك، خىتاي مەدەنىيىتى ۋە دۆلەت كىملىكىنى قوبۇل قىلىشنى ئىلگىرى سۈرىدىغان مەدەنىيەت تۈرلىرى، شۇنداقلا ئاممىۋى مۇلازىمەتلەرنى ماسلاشتۇرىدىكەن. 1-ئىيۇلدىن باشلاپ كۈچكە ئىگە بولغان مەملىكەتلىك قانۇننىڭ 64-ماددىسى رايونلۇق قانۇن چىقىرىش ئورگانلىرىنىڭ مەزكۇر قانۇن ئاساسىدا يەرلىك نىزاملارنى تۈزۈپ چىقىشىغا يول قويىدىكەن؛ بۇ قانۇننىڭ 63-ماددىسى خىتاي سىرتىدىكى تەشكىلات ۋە شەخسلەرنىڭ قانۇنىي جاۋابكارلىقىنى بەلگىلەيدىكەن. ئەركىن ئاسىيا رادىيوسىنىڭ خەۋەر قىلىشىچە، ب د ت كىشىلىك ھوقۇق ئالىي كومىسسارى ۋولكېر تۈرك (Volker Türk) ئىيۇن ئېيىدا بۇ مەملىكەتلىك قانۇننى بىكار قىلىشنى مۇراجىئەت قىلغان ھەمدە ئۇنىڭ تىل، دىن ۋە مەدەنىيەتكە بولغان چەكلىمىلەرنى تېخىمۇ چوڭقۇرلاشتۇرۇۋېتىشى مۇمكىنلىكىنى ئاگاھلاندۇرغان. فىرانسىيە ئاگېنتلىقى (AFP) نىڭ خەۋەر قىلىشىچە، خىتاي تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقىنىڭ باياناتچىسى گو جياكۈن 3-ئىيۇل تەنقىدچىلەرنى خىتاينىڭ مىللەتلەر سىياسىتىگە «غەرەزلىك قارا سۈركەۋاتىدۇ» دېگەن. (رايونلۇق ھۆكۈمەت ئارقىلىق «شىنجاڭ گېزىتى»، 13-نويابىر؛ «مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقى ۋە تەرەققىياتىنى ئىلگىرى سۈرۈش قانۇنى»، 12-مارت؛ ئەركىن ئاسىيا رادىيوسى، 24-ئىيۇل؛ UCA News ئارقىلىق فىرانسىيە ئاگېنتلىقى، 4-ئىيۇل)
ۋەتىنىمىزدىن خەۋەرلەر
قىزىلسۇدا ئائىلىلەردە پۇتۇڭخۇا (خىتاي تىلى) ئومۇملاشتۇرۇش پائالىيىتى كۆرگەزمە قىلىندى. ئاپتونوم رايونلۇق ئاياللار بىرلەشمىسى بىلەن قىزىلسۇ ئوبلاستلىق ئاياللار بىرلەشمىسى 15-نويابىر قىزىلسۇدا تەشكىللىگەن« پۇتۇڭخۇا ئۆگىنىشتە ئۈلگە كۆرسىتىش» پائالىيىتىگە 16 ئائىلە قاتناشقان. ئوبلاستلىق تاراتقۇ مەركىزى بۇ پائالىيەتنى خەۋەر قىلغاندىن كېيىن دۆلەتلىك ئاخبارات ئاگېنتلىقى بولغان خىتاي ئاخبارات ئاگېنتلىقى دۈشەنبە كۈنى بۇ خەۋەرنى كۆچۈرۈپ تارقاتقان. ئويۇن قويۇش ۋە زېھىن سىناش ئارقىلىق ئۆلچەملىك خىتاي تىل-يېزىقى تەشۋىق قىلىنغان بۇ پائالىيەتتە ئوبلاستلىق ئاياللار بىرلەشمىسى ئۆزلىرىنىڭ بالىلار ئارقىلىق ئاتا-ئانىلارنى ئۆگىنىشكە ئىلھاملاندۇرۇش ۋە پۇتۇڭخۇانى ئائىلە تۇرمۇشىغا سىڭدۈرۈش ئۇسۇلىنى قوللىنىدىغانلىقىنى بىلدۈرگەن. بۇ پائالىيەت ئاپتونوم رايوننىڭ ئائىلىلەردە «دۆلەت ئورتاق تىل-يېزىقى» نى ئۆگىتىش تەلىپىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان «ئائىلە مائارىپىنى ئىلگىرى سۈرۈش نىزامى» 1-دېكابىر كۈچكە ئىگە بولۇشتىن ئىككى ھەپتە بۇرۇن ئۆتكۈزۈلگەن. (خىتاي ئاخبارات ئاگېنتلىقى ئارقىلىق قىزىلسۇ تاراتقۇ مەركىزى، 16-نويابىر؛ خىتاي ئاخبارات ئاگېنتلىقى، 13-نويابىر)
مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇرلار ھەققىدە خەۋەرلەر
لانتوس فوندى جەمئىيىتى رابىيە قادىرنىڭ 80 ياشلىق تۇغۇلغان كۈنىنى خاتىرىلىدى. «كۆزەت» نىڭ سەيشەنبە كۈنىدىكى خەۋىرىگە ئاساسلانغاندا، لانتوس كىشىلىك ھوقۇق ۋە ئادالەت فوندى جەمئىيىتى دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ سابىق رەئىسى رابىيە قادىرنىڭ 80 ياشلىق تۇغۇلغان كۈنىنى خاتىرىلەپ، ئۇنىڭ 2015-يىلى 10-دېكابىر ئامېرىكا دۆلەت مەجلىسىدە لانتوس كىشىلىك ھوقۇق مۇكاپاتىنى تاپشۇرۇۋېلىش مۇراسىمىنىڭ سىن كۆرۈنۈشىنى ھەمبەھرىلىگەن. بۇ خاتىرىلەشتە، ئامېرىكا ئاۋام پالاتاسىنىڭ مەرھۇم ئەزاسى توم لانتوس (Tom Lantos) نىڭ رابىيە قادىر خىتايدا تۈرمىدە ياتقان مەزگىلدە ئۇنى قوللىغانلىقى ئەسلىپ ئۆتۈلگەن بولۇپ، فوندى جەمئىيەت بۇ تۈرمىدە يېتىش ۋاقتىنى 1999-يىلىدىن 2005-يىلىغىچە دەپ كۆرسەتكەن. («كۆزەت»، 17-نويابىر؛ لانتوس فوندى جەمئىيىتى)
خەلقئارا خەۋەرلەر
تۈركىيە تاراتقۇلىرىنىڭ ئېكسكۇرسىيەسى ئۈرۈمچىدە «تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش» كۆرگەزمىسى ئۆتكۈزۈلۈۋاتقاندا باشلاندى. خىتاي ئاخبارات ئاگېنتلىقىنىڭ سەيشەنبە كۈنىدىكى خەۋىرىگە ئاساسلانغاندا، تۈركىيەنىڭ «ئايدىڭلىق» ، «ئۇلۇسال قانال» ۋە «ئودا تېلېۋىزىيەسى» قاتارلىق تاراتقۇلىرىنىڭ 10 دىن ئارتۇق ۋەكىلى دۈشەنبە كۈنى بۇ رايوندىكى بەش كۈنلۈك زىيارىتىنى باشلىغان. ئۇلارنىڭ ئۈرۈمچىدىكى تۇنجى زىيارىتى دائىرىلەرنىڭ «تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش» ۋە «ئەسەبىيلىكنى تۈگىتىش» ھەرىكىتى شۇنداقلا ئاپتونوم رايون قۇرۇلغانلىقىنىڭ 70 يىللىقىغا ئائىت كۆرگەزمىلەر بولغان. مەزكۇر ئېكسكۇرسىيە ئۆمىكى يەنە قاراماي ۋە خوتەندە زىيارەتتە بولىدىكەن. جېمىستاۋن فوندى جەمئىيىتى (Jamestown Foundation) ئېلان قىلغان تەتقىقاتتا «ئايدىڭلىق»، «ئۇلۇسال قانال» ۋە «ئودا تېلېۋىزىيەسى» تۈركىيە ۋەتەن پارتىيەسى ياكى ئۇنىڭ شېرىكلىرىنىڭ تاراتقۇلىرى دەپ تەسۋىرلەنگەن. ئاخبارات ئەركىنلىكى تەشكىلاتى بولغان چېگراسىز مۇخبىرلار تەشكىلاتى (Reporters Without Borders) ئاۋغۇستتا بېيجىڭنىڭ تۈركىيەدىكى تاراتقۇ تەسىرىنى كېڭەيتكەنلىكىنى ۋە ئۇ يەردىكى ئۇيغۇرلارنىڭ ئاممىۋى مۇنازىرىلەردىن چەتكە قېقىلىشتىن ئەنسىرەيدىغانلىقىنى خەۋەر قىلغان. (خىتاي ئاخبارات ئاگېنتلىقى، 17-نويابىر؛ جېمىستاۋن فوندى جەمئىيىتى؛ چېگراسىز مۇخبىرلار تەشكىلاتى، 19-ئاۋغۇست)
تاراتقۇلارنىڭ كۆزىتىشى
«خەلق گېزىتى» دىننىڭ دۆلەتكە بويسۇنۇشىنى رايوننىڭ ئەنئەنىسى سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا قويدى. خىتاي كومپارتىيەسىنىڭ نەشىر ئەپكارى بولغان «خەلق گېزىتى» نىڭ سەيشەنبە كۈنىدىكى بىر ئوبزورىدا، شىنجاڭ ئىجتىمائىي پەنلەر ئاكادېمىيەسىنىڭ مۇئاۋىن باشلىقى يۈ شاڭپىڭ دىننىڭ سىياسىي ھاكىمىيەتكە بويسۇنۇشىنى بۇ رايوننىڭ تارىخىي ئەنئەنىسى سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا قويغان. ئۇ «دىننى خىتايچىلاشتۇرۇش» نى قوللايدىغانلىقىنى بىلدۈرۈپ، ئۇنى دىننى خىتاي مەدەنىيىتى بىلەن سوتسىيالىستىك جەمئىيەتكە ماسلاشتۇرۇش دەپ تەرىپلىگەن ھەمدە تارىخ تەتقىقاتىنى ئەمەلدارلار ۋە ئاممىنىڭ سىياسىي تەربىيەسى بىلەن باغلىغان. ئوخشاش بەتتىكى يەنە بىر مەخسۇس خەۋەردە، ئىلى جياڭجۈن مەھكىمىسى ۋە ئاقسۇدىكى بىر كۆرگەزمە ئۇلار ئاتىغان «جۇڭخۇا مىللىتى ئورتاق گەۋدىسى» نى قەلبتىن ئېتىراپ قىلىشنى كۈچەيتىشنىڭ قورالى سۈپىتىدە تونۇشتۇرۇلغان. («خەلق گېزىتى»، 17-نويابىر، 7-بەت)
ئۈرۈمچىدىكى كىتاب ئوقۇش پائالىيىتىدە، چىڭ سۇلالىسىنىڭ ئۇيغۇردىيارىنى بېسىۋېلىشى ۋەتەنپەرۋەرلىك تەربىيەسى قىلىپ كۆرسىتىلگەن. خىتاي ئاخبارات ئاگېنتلىقىنىڭ رايونلۇق تور بېكىتىنىڭ خەۋەر قىلىشىچە، سەيشەنبە كۈنى ئۈرۈمچىدىكى بىر مەھەللىدە ئۆتكۈزۈلگەن كىتاب ئوقۇش پائالىيىتىگە چىڭ سۇلالىسى گېنېرالى زو زۇڭتاڭ ۋە كىتاب نامىدا «شىنجاڭنى قايتۇرۇۋېلىش» دەپ ئاتالغان تېمىدىكى بىر كىتابنىڭ ئاپتورى سۈن داۋېي قاتناشقان. خەۋەردە بۇ پائالىيەتنىڭ مەقسىتى چېگرا مۇداپىئە تارىخى ئارقىلىق ياشلارغا ۋەتەنپەرۋەرلىك تەربىيەسى بېرىش دەپ كۆرسىتىلگەن. (خىتاي ئاخبارات ئاگېنتلىقى، 17-نويابىر)
دىققەتتە
17-نويابىردىن 20-نويابىرغىچە، ئالتاي (ئالتاي): جياڭجۈن تېغى قار تېيىلىش مەيدانىدا خىتاي مۇز-قار ساياھىتىنى كېڭەيتىش ئىتتىپاقىنىڭ پائالىيىتى. («جۇڭگو ساياھەت گېزىتى»، نويابىر)
20-نويابىر، جەنۋە: ئومۇميۈزلۈك قەرەللىك كۆزدىن كەچۈرۈش خىزمەت گۇرۇپپىسىنىڭ تايلاندقا ئائىت دوكلاتى تارقىتىلىدۇ. (ب د ت خاتىرىلىرى، 9-نويابىر)
1-دېكابىر، ئۇيغۇر رايونى: «ئائىلە مائارىپىنى ئىلگىرى سۈرۈش نىزامى» كۈچكە ئىگە بولىدۇ. («ئالتاي گېزىتى»، 15-ئۆكتەبىر)
دېكابىر، چېسلاسى ئېلان قىلىنمىغان: ئاپتورنىڭ بىلدۈرۈشىچە، نەبىجان تۇرسۇننىڭ «شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى تارىخى» نىڭ تۈركچە نەشرى چىقىدۇ. كۆزەت، 12-نويابىر)
9-دىن 13-دېكابىرغىچە، ئالتاي: 2026-يىللىق شىنجاڭ «قىزغىن قار بايرىمى» ئۆتكۈزۈلىدۇ. («شىنجاڭ ئېلانى» ۋېيبو ھېساباتى، 31-ئۆكتەبىر)
بارلىق پائالىيەتلەر يەرلىك ۋاقىتنى ئاساس قىلىدۇ
«رادار» سەھىپىسى «كۆزەت» نىڭ تەھرىرلىرى تەرىپىدىن «كۆزەت» نىڭ ئۆز خەۋەرلىرى، ئاممىۋى ھۆججەتلەر ۋە باشقا ئاخبارات ۋاسىتىلىرىنىڭ خەۋەرلىرىدىن پايدىلىنىپ تەييارلانغان بولۇپ، ھەربىر خەۋەرنىڭ مەنبەسى ئەسكەرتىلگەن. ئەگەر «كۆزەت» ئەسلىدىكى ئارخىپ ياكى ھۆججەتنى ئۆزى ئوقۇغان بولسا، خەۋەردە بۇ ئەھۋال ئېنىق ئەسكەرتىلىدۇ؛ ئەگەر مەلۇم بىر قاراشنى دەلىللەش ئىمكانىيىتى بولمىسا، بۇ ئەھۋالمۇ ئېنىق بايان قىلىنىدۇ. ھۆكۈمەتلەر، شىركەتلەر ۋە تەشەببۇسكار گۇرۇپپىلارنىڭ باياناتلىرى پاكىت سۈپىتىدە ئەمەس، بەلكى بايانات سۈپىتىدە خەۋەر قىلىنىدۇ. يەر-جايلارنىڭ ئۇيغۇرچە نامى ئالدىدا بېرىلىپ، ئۇنىڭ رەسمىي خىتايچە نامى تىرناق ئىچىدە ئەسكەرتىلىدۇ. بۇ سەھىپە ئامېرىكا شەرقىي قىرغاق ۋاقتى بويىچە ھەپتە ئىچىدىكى كۈنلەردە چۈشتىن بۇرۇن سائەت 10:00 دا ئېلان قىلىنىدۇ. تەھرىرلەش ئۆلچەملىرى ۋە تۈزىتىشلەر توغرىسىدا: kozet.org/editorial-standards.
Sources
Regional government executive meeting approves draft ethnic unity regulation (Xinjiang Daily via the regional government, November 13) https://www.xinjiang.gov.cn/xinjiang/xjyw/202611/92b6be5d8ad14b83acda23df444ba6c1.shtml
Law of the People’s Republic of China on Promoting Ethnic Unity and Progress (Ministry of Justice via the regional Justice Department, March 13) https://sft.xinjiang.gov.cn/xjsft/flfggz/202603/c4f88026d2034bfebcca8740455407f7.shtml
Explained: China’s “ethnic unity and progress promotion” law (Radio Free Asia, July 24) https://www.rfa.org/english/tibet/2026/07/24/explainer-china-ethnic-unity-law-tibet-uyghur/
China accuses critics of spreading falsehoods on ethnic unity law (AFP via UCA News, July 4) https://www.ucanews.com/news/china-accuses-critics-of-spreading-falsehoods-on-ethnic-unity-law/114124
Qizilsu families showcase national common language learning (Qizilsu media center via China News Service, November 16) https://www.xj.chinanews.com.cn/shehui/2026-11-16/detail-ihfneeui9561450.shtml
Xinjiang builds a legal framework for family education to safeguard minors’ healthy growth (China News Service, November 13) https://www.chinanews.com.cn/gn/2026/11-13/10731437.shtml
Lantos Foundation marks Rebiya Kadeer’s 80th birthday (Közet, November 17) https://kozet.org/briefs-lantos-foundation-rebiya-kadeer-80th-birthday/
2015 Lantos Human Rights Prize recipients (Lantos Foundation) https://lantosfoundation.org/2015-prize
Turkish media delegation begins visit to Xinjiang (China News Service, November 17) https://www.xj.chinanews.com.cn/xinjiang/2026-11-17/detail-ihfneeui9563219.shtml
China’s Xinjiang propaganda and united front work in Turkey, part two (Jamestown Foundation) https://jamestown.org/?p=88821
Chinese propaganda in Türkiye is designed to silence Uyghur voices (Reporters Without Borders, August 19) https://rsf.org/en/chinese-propaganda-t%C3%BCrkiye-designed-silence-uyghur-voices
Commentary on the history of religion in Xinjiang (People’s Daily, November 17, page 7) https://paper.people.com.cn/rmrb/pc/content/202611/17/content_30191558.html
Feature on the Chinese national community in Xinjiang (People’s Daily, November 17, page 7) https://paper.people.com.cn/rmrb/pc/content/202611/17/content_30191556.html
Urumqi community reading event on Zuo Zongtang (China News Service, November 17) https://www.xj.chinanews.com.cn/shehui/2026-11-17/detail-ihfneeui9563320.shtml
China Ice and Snow Tourism Promotion Alliance event in Altay (China Tourism News, November 12) https://www.ctnews.com.cn/dongtai/m/content/2026-11/12/content_194424.html
Universal Periodic Review of Thailand, automated transcript (UN Transcripts, November 9) https://transcripts.un.org/en/asset/k1d/k1d6mqfs4e
Family Education Promotion Regulation of the Xinjiang Uyghur Autonomous Region (Altay Daily, October 15) https://alt-szb.xjmty.com/html/2026-10/15/content_418_381836.htm
Uyghur historian releases English-language history of East Turkistan Republic (Közet, November 12) https://kozet.org/news-nabijan-tursun-east-turkistan-republic-history/
Xinjiang to issue 13.27 million yuan in tourism vouchers (Xinjiang Release on Weibo, October 31) https://weibo.com/2/detail/5360059752383658
