Калифорнийәдики техника ширкити игиси 300 милйон долларлиқ сүн’ий әқил мулазиметирлирини Хитайға әткәсс қилиш билән әйибләнди
Америка федератсийә тәптиш даирилири 38 яшлиқ Грег Луи (Greg Lui) ни Хитайға 300 миллион доллардин артуқ қиммәттики, Америкиниң експорт контроллуқиға киридиған компютер мулазиметирлирини әткәс қилиш билән әйиблиди. Луи Йию Коңа Луи (Yiu Kong Lui) дегән нам биләнму тонулиду. Бу мулазиметирларға Америкада ишләнгән илғар график бир тәрәп қилғучилар сәпләнгән.
Калифорнийиниң Сан Габриел (San Gabriel) шәһирида олтуридиған Луи, Санаәт Шәһири (City of Industry) дики Әртмәйд Компютер (Earthmade Computer Inc.) ширкитиниң игиси. У 1-өктәбир қолға елинған. Федератсийә чоң застатиллар һәйити 29-сентәбир униң үстидин үч түрлүк әйибни өз ичигә алған әйибнамә чиқарған. Булар Америкиниң експорт контрол қаидилиригә хилаплиқ қилиш үчүн тил бириктүрүш, мални чет әлгә әткәс қилиш вә пул ююш үчүн тил бириктүрүштин ибарәт.
Тәптиш даирилириниң әйиблишичә, Луи вә униң шериклири 2023-йилдин 2024-йилғичә Әртмәйд арқилиқ експорт чәклимисидики юқири иқтидарлиқ мулазиметирларни сетивалған, ишләпчиқарғучиларға сетивалғанлар вә малниң ахирқи мәнзили һәққидә ялған учур бәргән. Улар үскүниләрни Малайсия вә Сингапурни өз ичигә алған дөләтләр арқилиқ йөткәп, Америка талап қилидиған експорт иҗазәтнамисини алмай туруп Хитайға әвәткән.
Америка Әдлийә Министирлиғиниң билдүрүшичә, Әртмәйд 2024-йили январдин өктәбиргичә Малайсиядики икки йүк йөткәш ширкитидин 176 миллион доллардин артуқ пул тапшурувалған. Тәптиш даирилириниң әйиблишичә, бир қетимлиқ содада сетивелиш баһаси тәхминән 7.6 миллион доллар болған 27 данә чәклимилик мулазиметир Малайсияға әвәтилгән. Тәптиш даирилири йәнә Луи билән тил бириктүргән бир шерикиниң 2024-йили мартта Малайсия һөкүмити әмәлдариға бу мулазиметирларниң Хитайда турушлуқ бир сетивалғанға йөткәлгәнликини ейтқанлиқини билдүрүлгән.
Бу дело Америка Хитайниң илғар һисаблаш техникилириға еришишини чәкләшкә тиришиватқан бир мәзгилдә оттириға чиқти. Америка Сода Министирлиғи қармиқидики Санаәт вә Бехәтәрлик Идарисиниң билдүрүшичә, илғар сүний әқил техникиси һәрбий вә истихбарат иқтидарлирини күчәйтиши, шуниңдәк йүз вә аваз тонуш техникилири арқилиқ аз санлиқ топлар вә сияси өктичиларни назарәт қилиш вә бастурушта ишлитилиши мүмкин.
2019-йилдин 2024-йилғичә Америка федератсийә даирилири Уйғулар вә башқа аз санлиқ топларға қаритилған назарәт вә башқа кишилик һоқуқ дәпсәндичиликлири билән мунасивәтлик, дәп қаралған Хитай һөкүмити органлири вә техника ширкәтлиригә көп қетим чәклимә қойған. Америка Сода Министирлиғи бир нәччә новәт мунасивәтлик орган вә карханиларни «Орунлар Тизимлики» (Entity List) гә киргүзгән. Буниң ичидики 2019-йили өктәбирдики 28 орун, 2020-йили майдики 9 орун, шу йили июлдики йәнә 11 ширкәт вә 2021-йили июлда Уйғулар вә башқа мусулман аз санлиқ топларға қаритилған кишилик һоқуқ дәпсәндичиликлири билән бағланған 14 орун бар. Бу хил кишилик һоқуққа мунасивәтлик тизимликкә киргүзүш 2024-йилғичә давамлашқан.
Америка даирилири вә тەتқиқатчилар бәзи техникиларниң Уйғуларни пәрқләндүрәләйдиғанлиғини билдүрүлгән. 2018-йилда тәйярланған Huawei (Huawei) билән Megvii (Megvii) ниң «өзара маслишиш синақ доклати» (interoperability test report) «мәхпий» дәп бәлгиләнгән болуп, бехәтәрлик вә назарәт техникисиға мәркәзләшкән мустәқил тەتқиқат вә хәвәр оргини IPVM тәрәпидин Huaweiниң тор бетидин тепилған. Бу доклатта йүз тонуш системисиниң «Уйғур агаһландуруши» (Uyghur alarm) дәп аталған сигнални қозғиталайдиғанлиғи баян қилинған. IPVM бу һөҗҗәтни «Вашингтон Почтиси» (The Washington Post) гезити билән ортақлашқан, гезит 2020-йили бу һәқтә хәвәр бәргән. Huawei доклаттики системиниң пәқәт синақ қилинғанлиғини, әмәлий ишлитишкә киргүзүлмигәнликини билдүрүлгән. Megvii болса өз техникисиниң мәлу́м бир етник топни нишанлаш үчүн лайиһәләнмигәнликини ейтқан.
2021-йили декабирда Америка Малийә Министирлиғи SenseTime (SenseTime) ниң бир тармақ ширкитиниң етник тәвәллуқни пәрқләндүрәләйдиған йүз тонуш программилирини тәрəққий қилдурғанлиғини, бу программилирда Уйғуларни пәрқләндүрүшкә алоҳидә әһмийәт берилгәнликини билдүрүлгән. Малийә Министирлиғи SenseTimeни Америка мәблиғигә чәклимә қоюлған тизимликкә киргүзгән. SenseTime Америка даирилириниң бу әйиблишини асасиз, дәп рәт қилған.
Шу айниң кейинки қисмида Америка Малийә Министирлиғи Megviiниму өз ичигә алған йәнә сәккиз Хитай техника ширкитини тизимликкә киргүзүп, уларниң етник вә диний аз санлиқ топларни, болупму Уйғуларни биометрик техникилар арқилиқ назарәт қилиш вә из қоғлашни қоллиғанлиғини билдүрүлгән.
Һазирғичә Луи делосидики мулазиметирларниң юқирида тилға елинған ширкәтләргә берилгәнликини яки Уйғуларни назарәт қилишта ишлитилгәнликини көрситидиған ашкара дәлил йоқ.
Америка Федератсийә Тәкшүрүш Идарисиниң қарши истихбарат вә җасуслуқ ишлири бөлүминиң ярдәмчи директори Роман Рожавски (Roman Rozhavsky) текшүрүш нәтиҗисидә Луиниң Хитай һөкүмиитигә нәччә йүз миллион доллар қиммитидики мунасивәтлик техникиларни сатқан, дәп гуман қилиниватқанлиғини билдүрүлгән. Әмма Америка Әдлийә Министирлиғи ашкарилиған сода тәпсилатлирда Хитайда турушлуқ ахирқи ишләткүчилар вә бир мисалда Хитайда турушлуқ бир сетивалған тилға елинған болсиму, уларниң кимлики ашкариланмиған.
Әгәр үч түрлүк әйибниң һәммиси бойичә җинайити бекитилсә, Луи қанунда бәлгиләнгән әң юқири 50 йиллиқ қамақ җазасиқа дуч келиду. Америка Әдлийә Министирлиғи әйибнамидики мәзмунларниң пәқәт әйибләш икәнлигини, җавапкарниң җинайити орунлуқ гуманға орун қалмиғудәк дәрҗидә испатланмиғичә гунаһсиз, дәп қарилидиғанлиғини билдүрүлгән.