Kaliforniyediki shirkiti igisi 300 milyon dollarliq sün’iy eqil mulazimétirlirini Xitaygha etkess qilish bilen eyiblendi

Amérika fédératsiye teptish da’iriliri 38 yashliq Grég Lui (Greg Lui) ni Xitaygha 300 milyon dollardin artuq qimmettik, Amérikining éksport kontrolluqigha kiridighan kompyutér mulazimétirlirini etkess qilish bilen eyiblidi. Lui Yiyu Kong Lui (Yiu Kong Lui) dégen nam bilenmu tonulidu. Bu mulazimétirlargha Amérikida ishlengen ilghar grafik bir terep qilghuchilar seplengen.

Kaliforniyening San Gabriel (San Gabriel) shehiride olturidighan Lui, Sana’et Shehiri (City of Industry) diki Earthmade Kompyutér (Earthmade Computer Inc.) shirkitining igisi. U 1-öktebir qolgha élin’ghan. Fédératsiye chong zastatillar hey’iti 29-séntebir uning üstidin üch türlük eyibni öz ichige alghan eyibname chiqarghan. Bular Amérikining éksport kontrol qaidilirige xilapliq qilish üchün til biriktürüsh, malni chet elge etkess qilish we pul yuyush üchün til biriktürüshtin ibaret.

Teptish da’irilirining eyiblishiche, Lui we uning shérikliri 2023-yildin 2024-yilghiche Earthmade arqiliq éksport cheklimisidiki yuqiri iqtidarliq mulazimétirlarni sétiwalghan, ishlepchiqarghuchilargha sétiwalghuchilar we malning axirqi menzili heqqide yalghan uchur bergen. Ular üskünilerni Malaysiya we Singapurni öz ichige alghan döletler arqiliq yötkep, Amérika telep qilidighan éksport ijazetnamisini almay turup Xitaygha ewetken.

Amérika Edliye Ministirliqining bildürüshiche, Earthmade 2024-yili yanwardin öktebirgiche Malaysiyadiki ikki yük yötkesh shirkitidin 176 milyon dollardin artuq pul tapshuruwalghan. Teptish da’irilirining eyiblishiche, bir qétimliq sodida sétiwélish bahasi texminen 7.6 milyon dollar bolghan 27 dane cheklimilik mulazimétir Malaysiyagha ewetilgen. Teptish da’iriliri yene Lui bilen til biriktürgen bir shérikining 2024-yili martta Malaysiya hökümet emeldarigha bu mulazimétirlarning Xitayda turushluq bir sétiwalghuchigha yötkelgenlikini éytqanliqini bildürgen.

Bu délo Amérika Xitayning ilghar hésablash téxnikilirigha érishishini cheklep tirişiwatqan bir mezgilde otturigha chiqti. Amérika Soda Ministirliqi qarmiqidiki Sana’et we Bixeterlik Idarisining bildürüshiche, ilghar sün’iy eqil téxnikisi herbiy we istixbarat iqtidarlirini kücheytishi, shundaqla yüz we awaz tonush téxnikiliri arqiliq az sanliq toplar we siyasiy öktichilerni nazaret qilish we basturushta ishlitilishi mumkin.

2019-yildin 2024-yilghiche Amérika fédératsiye da’iriliri Uyghurlar we bashqa az sanliq toplargha qaritilghan nazaret we bashqa kishilik hoquq depsendichilikliri bilen munasiwetlik, dep qaralghan Xitay hökümet organliri we téxnika shirketlirige köp qétim cheklime qoyghan. Amérika Soda Ministirliqi bir nechche nöwet munasiwetlik organ we karxanilarni «Orunlar Tizimliki» (Entity List) ge kirgüzgen. Buning ichide 2019-yili öktebirdiki 28 orun, 2020-yili maydiki 9 orun, shu yili iyuldiki yene 11 shirket we 2021-yili iyulda Uyghurlar we bashqa musulman az sanliq toplargha qaritilghan kishilik hoquq depsendichilikliri bilen baghlan’ghan 14 orun bar. Bu xil kishilik hoquqqa munasiwetlik tizimlikke kirgüzüsh 2024-yilghiche dawamlasqan.

Amérika da’iriliri we tetqiqatchilar bezi téxnikilarning Uyghurlarni perqlendüreleydighanliqini bildürgen. 2018-yilda teyyarlan’ghan Huawei (Huawei) bilen Megviy (Megvii) ning «öz’ara maslishish sinaq doklati» (interoperability test report) «mexpiy» dep belgilen’gen bolup, bixeterlik we nazaret téxnikisigha merkezlesken musteqil tetqiqat we xewer orgini IPVM teripidin Huaweining tor békitidin tépilghan. Bu doklatta yüz tonush sistémisining «Uyghur agahlandurushi» (Uyghur alarm) dep atalghan signalni qozghitalaydighanliqi bayan qilin’ghan. IPVM bu höjjetni «Washington Poshtisi» (The Washington Post) géziti bilen ortaqlashqan, gézit 2020-yili bu heqte xewer bergen. Huawei doklattiki sistémining peqet sinaq qilin’ghanliqini, emeliy ishlitishke kirgüzülmigenlikini bildürgen. Megviy bolsa öz téxnikisining melum bir étnik topni nishanlash üchün layihelenmigenlikini éytqan.

2021-yili dékabirda Amérika Maliye Ministirliqi Sens Taym (SenseTime) ning bir tarmaq shirkitining étnik tewelluqni perqlendüreleydighan yüz tonush programmilirini tereqqiy qildurghanliqini, bu programmilarda Uyghurlarni perqlendürüshke alahide ehmiyet bérilgenlikini bildürgen. Maliye Ministirliqi Sens Taymni Amérika meblighige cheklime qoyulghan tizimlikke kirgüzgen. Sens Taym Amérika da’irilirining bu eyiblishini asassiz, dep ret qilghan.

Shu ayning kéyinki qismida Amérika Maliye Ministirliqi Megviynimu öz ichige alghan yene sekkiz Xitay téxnika shirkitini tizimlikke kirgüzüp, ularning étnik we diniy az sanliq toplarni, bolupmu Uyghurlarni biométrik téxnikilar arqiliq nazaret qilish we iz qoghlashni qollighanliqini bildürgen.

Hazirghiche Lui délosidiki mulazimétirlarning yuqirida tilgha élin’ghan shirketlerge bérilgenlikini yaki Uyghurlarni nazaret qilishta ishlitilgenlikini körsitidighan ashkara delil yoq.

Amérika Fédératsiye Tekshürüsh Idarisining qarshi istixbarat we jasusluq ishliri bölümining yardemchi diréktori Roman Rozhavski (Roman Rozhavsky) tekshürüsh netijiside Luining Xitay hökümitige nechche yüz milyon dollar qimmitidiki munasiwetlik téxnikilarni satqan, dep guman qiliniwatqanliqini bildürgen. Emma Amérika Edliye Ministirliqi ashkarilighan soda tepsilatlirida Xitayda turushluq axirqi ishletküchiler we bir misalda Xitayda turushluq bir sétiwalghuchi tilgha élin’ghan bolsimu, ularning kimliki ashkarilanmighan.

Eger üch türlük eyibning hemmisi boyiche jinayiti békitilse, Lui qanunda belgilen’gen eng yuqiri 50 yilliq qamaq jazasigha duch kélidu. Amérika Edliye Ministirliqi eyibnamidiki mezmunlarning peqet eyiblesh ikenlikini, jawabkarning jinayiti orunluq gumangha orun qalmighudek derijide ispatlanmighuche gunahsiz, dep qarilidighanliqini bildürgen.