26 Uyghur Ziyankeshlikke Uchrughuchining Guwahliq Hikayiliri Toplanghan Kitap Washingtonda Tonushturuldi

Washington — 28-öktebir küni Amérika Démokratiyeni Ilgiri Sürüsh Fondining (NED) nahibkhanliqida, Nörwégiyidiki «Uyghur Edliye Arxip Ambiri» (UTJD) teyyarlighan 26 neper ziyankeshlikkekke uchrughuchi Uyghurning guwahliq hikayiliri toplanghan kitapning inglizche neshirini tonushturush yighini ötküürlüdi. Bu yighinda mezkur teshkilatning qurghuchisi we dérektorisi Baxtiyar Ömer «Shexslerning béshidin ötken kechürmishliri oqurmenlerge istatistikiliq sanlar beralmaydighan tesiratni bereledi,» dédi.

«Uyghurlarning Éytilmighan Hikayiliri: Zulun Astidiki Qarshiliq Sadaliri» namliq bu kitap merkizi Nörwégiyidiki «Uyghur Edliye Arxip Ambiri» namliq organ teripidin 2026-yili séntebirde neshir qilinghan. Bu kitapning uyghurche neshiri buningdin 9 ay ilgiri Istanbulda neshir qilinghan we tonushturulghan idi. Bu kitapning inglizche neshiri 252 bet bolup, uninggha guwahliq hikayisi kirgüzülgen üch neper Uyghur lagér shahiti Xitayning Uyghur rayonidiki lagérliri heqqide ilgiri oqush-ashkara guwahliq bergen. «Men Xitaydiki Lagéridin Qandaq Hayat Qaldim» namliq kitapning aptori Gülbahar Xatiwaji bilen yene bir lagér shahiti Qelbinur Sidiq 2021-yili Londondiki «Uyghur Sot Kollegiyesi»de, shundaqla 2023-yili Amérika Awam Palatasining Xitay Kompartiyisi Alahide Istratégiye Lik Riqabet Komitetida guwahliq bergen. Yene bir lagér shahiti Gülbahar Jélilowamu Londonda ötküzülgen «Uyghur Sot Kollegiyesi»de guwahliq bergen. Mezkur kitapning inglizche neshiride guwahliq hikayiliri tonushturulghan bashqa shahitlarning isim-famililirisi shexsiy bixeterlik sewebi bilen ashkara yézilmighan.

«Ömumiy Menzire: Xitayning Uyghur Rayonidiki Uzun Muddettiki Medeniyet Yoqitish Siyasatliri» témisindiki bu yighigha Amérika Démokratiyeni Ilgiri Sürüsh Fondi nahibkhanliq qilghan. Yighigha bu teshkilatning Sherqiy Asiya boyiche programma direktori Wiliyam Ni riyasetchilik qilghan. U sözini Chén Chüengonining Uyghur Avtonom Partiyumining Sékrétarliqigha teyinlinishi we Uyghur rayonida yuqori bésimliq baturush bashlanghanliqi 10 yilliri bilen bashlighan. Yighinda merkizi Nörwégiyidiki «Uyghur Edliye Arxip Ambiri»ning kordinatori Adiljan Abduréhim, Washingtontiki «Yéngi Liniyeler Instituti» (New Lines Institute) ning dölet halqighan basturush ishliri tetqiqat türi direktori Élise Anderson we «Xitay Kitap Teqrizi» (China Books Review) torining muawin muherriri Aléksandir Boyd qatarliq kishiler söz qilghan. Bu yighigha yene Démokratiyeni Ilgiri Sürüsh Fondining Sherqiy Asiya we Istratégiye Lik Hemkarliq Ishliri Aliy Direktori Lin Li, «Lentos» Kishilik Hoquq we Adalet Fondining Réisi Katrina Lentos Swét, shundaqla Amérikidiki bir qisim Uyghur we Xitay p’aliyetchiler mu qatnasghan. «Közet»ning muxbirimu neq meydandin orun alghan.

«Uyghur Edliye Arxip Ambiri»ning qurghuchisi we ijriye direktori Baxtiyar Ömer yighindin kéyin «Közet»ning ziyaritini qobul qilip, bu kitapning sanliq melumatlar bilen emes, belki shexslerning béshidin ötükzgen biwasite kechürmishliri arqiliq xelqaraning diqqetini qozghashni meqset qilghanliqi bildürdi.

Baxtiyar Ömer mundaq dédi: «Noqul istatistikiliq sanlarning kishilerge köp tesiri bolmaydighandek qilisdu. 3 milyon kishining lagérlargha qamalghanliqiha dair delil-ispatlar bar, emma bu peqetla bir san, bundaq sanlar kishilerning hessiyatigha chongquq derijide tesir qilmaydiken. Kishilerge eng biwasite tesir qilidighini her bir shexsning béshidin ötükzgen ré’al kechürmishliridur».

Amérika Tashqiy Munasipetler Kéngishi we Amérikidiki Yehudiy Chong Qirghinchiliqi Xatire Muzeyining melumatigha qarighanda, 2017-yildin buyan tutqun qilinghan Uyghurlar we bashqa türkiy xelqlarning sani toghrisidagi musteqil mölcherler nechche yüz mingdin, hetta bir milliondin ashidiken. Amérika Tashqiy Ishlar Ministirligi we Dölet Mejlisi ezalari bu heqte bir milliondin artuq dégen sanni neqil kelturgen. Lékin Xitay hökümiti buninggha dair heqchandaq sanliq melumat élan qilip bapmaghan. B D T Kishilik Hoquq Aliy Komissarliqi Ishanisi 2022-yili élan qilghan bahalash doklatida, Xitay hökümitining Uyghur rayonida yürgüziwatqan bu xil basturush siyasatining insaniyetke qarshi jinayet teshkil qilishi mumkinlikini bildürgen.

Halbuki Béyjing bu yekünlerni izchil ret qilip, lagérlarni «térrorluqqa qarshi turush we esebiyilikni tügitish» tedbirlirining bir qismi bolghan «kespiy mayarip we terbiyelesh merkiziy», dégen chüshendürüshlerni ilgiri sürüp kelmekte. Bu heqte Xitayning Washingtontiki elchixanisigha mexsus élxet yézip, ularning inkasini sorighan bolsaqmu, lékin ular xétimizge jawab bermidi.

Baxtiyar Ömerning éytishiche, mezkur kitaptiki her bir guwahliq hikayisi bir adem yaiki bir aile heqqide bolsimu, emma u Uyghur rayondiki milyonliq kishilerning ortaqlashghan kechürmishlirini eks ettürüp béridiken. U yene bu rayonning esli namining Sherqiy Türkistan ikenlikini teklip qilip, yighin ishtirakchiliriningmu Xitay hökümiti qollinidighan «Shinjang» dégen naming ornigha Sherqiy Türkistan namini qollinishini chaqiriq qildi. Uning teklitlishiche, «yéngi chégra» yaiki «yéngi téritoriye» dégen menidiki xitayche «Shinjang» dégen nam mustemlikichilik xahishini ifadileydu. Muhajirettiki nurghunliq Uyghur teshkilatlari «Shinjang» dégen xitayche namni mushu sewebtin ret qilisimu, lékin Béyjing dairiliri «Sherqiy Türkistan» dégen namni «bölgünchilik atalghusi» dep qarimaqta.

Mezkur kitapqa kirgüzülgen shahitlarning guwahliq hikayiliri 2023-yili öktebirdin 2025-yili mayghiche bolghan arliqta toplanghan bolup, uningdiki guwahliq hikayiliri 1950-yillarning béshidin hazirghiche bolghan weqeler we kechürmishler bayan qilingan iken. Mezkur kitapta bolupmu 2016-yildin bashlap kücheygen keng kölemlik tutqun qilish heriketlerige alahide orun bérilgen. Guwahliq bergüchi shahitlarning biri Patigül Rozi, öz ailesining «Medeniyet Inqilabi»din tartip 2014-yildin kéyin tughqanlirining tutqun qilinshighiche bolghan jeryandiki kechürmishlirini tepsiliy bayan qilghan.

Yighinda Wiliyam Ni söz qilip, bu kitapta ölüm jazasi, sot, nopus tizimlash we basturushlarning waqti toghrisida yéngi melumatlarning yer alghanliqi bildürdi. U mundaq dédi: «Bu kitapta peqet uchur xaraktérlik melumatlar toplanghan. Ungida Uyghur jamaitining nuqtinezerliri, kechürmishliri, hés-tuyghuliri we janliq guwahliqliri otturigha qoyulghan». U, mezkur kitapta guwahliq bergüchi shahitlarning biri öz kechürmishini yazghandin kéyin, «emdi xatirjem ölelemen» dégenlikini teklip qilip ötken.

Yighinda Adiljan Abduréhim «Uyghur Edliye Arxip Ambiri» namidin söz qilip, Uyghur rayonidiki basturushning peqetla 2014-yildin étibaren bashlanmighanliqi, belki Xitay kommunistliri hakimiyetke kelgendin buyan izchil dawamliship kelgenlikini, kitaptiki guwahliq hikayilirining mushu uzun tarixqa guwahliq bergenlikini bildürgen. Uning éytishiche, «Uyghur Edliye Arxip Ambiri» hazirghiche üch kitap neshir qilghan bolup, guwahliq hikayiliri toplanghan bu kitap nöwette ruschigha terjima qilinamaqte, shundaqla uning xitayche we türkche terjimilirini neshir qilish ishimu pilangha élinghan iken.

2012-yildin 2016-yilgiche Ürümchide yashighan we Uyghur muzika tetqiqati bilen shughullan’ghan tetqiqatchi Élise Andersonmu yighinda söz qilip, bu guwahliqlar bu mesele üstide tetqiqat elip barghuchilarga téxi ashkara bolmighan nurghunliq ishlarning mewjutlikini körsitip béridighanliqi teklit qildi. U mundaq didi: «Biz bilimiz dep qaraydighan nersilerning ich yüzide téximu köp nersiler bar».

Élise Anderson yighindin kéyin «Közet»ning muxbirigha pikir bayan qilip, sanlarning arqisidiki tepsilatlarining siyaset belgiligüchilerge tesir körsititelaydighanliqi teklit qildi. U, qanun chiqarghuchilar we bashqa qarar chiqarghuchilar bilen birmu-bir üchriship bu heqte melumat bérishni tewsiy qildi. Uning éytishiche, guwahliqlarni höjjetlik matériyallar we istatistikiliq deliller bilen birleshturush kerek iken. Élise Anderson yene: «Teshwiqat ishida bu ishqa chetinshiq her bir kishidin qeyserlik telep qilinidu,» dédi.

Shimaliy Amérikadiki Uyghurlargha rohiy saghlamliq yardimi bérishni nishan qilghan «Uyghur Saghlamliq Progremmisi» (Uyghur Wellness Initiative) ornining programma direktori Elfider Iltebir «Közet»ning ziyaritini qobul qilip, oqurmenlerge istatistikiliq sanlar emes, mekle shexslarning hikayiliri tesir qilidighanliqi éytiti. U «chong özgirishler adettiki kishilerning kichik hikayiliridin bashlinidu,» dédi.

«Uyghur Edliye Arxip Ambiri» 2018-yili qurulghan bolup, 2019-yili Nörwégiyide musteqil teshkilat süpitide tizimgha élinghan. Bu orun Uyghurlar we bashqa türkiy xelqlarning tutqun qilinih ewalini höjjetleshtürüsh, ularning guwahliqlarini toplash ishliri bilan shughullinip kelmekte. Baxtiyar Ömerning éytishiche, «Uyghur Edliye Arxip Ambiri» Amérikadiki Démokratiyeni Ilgiri Sürüsh Fondi bilen «Ochuq Texnika Fondi» (Open Technology Fund) ning yardem puli, shungdla iane yardemleri bilen öz meshghulatini dawamlashturmaqte iken. Bu kitapning uyghurche neshiri Türkiyediki Sherqiy Türkistan Tetqiqat Merkezining meblighi bilen neshir qilingan iken. Bu kitapning uyghurche neshiri asasen muhajirettiki tor-alaqe vastilirida we Istanbuldiki teshkilatlar arqiliq tarqitilmaqte iken. Bu kitapning uyghurche we inglizche her ikki tildiki neshiri Amazon tor baziridimu sétilmaqte iken.

Bu yighinda söz qilghuchilardin bir qanche kishi xelqaraning Uyghur mesilisigha bolghan diqqetining suslap ketkenlikini éytqan. Uyghur Kishilik Hoquq Qurulushi (UHRP) din Ömer Qanat söz qilip, 2022-yildin buyan bu mesele heqqide heqchandaq chong xelqarlarara teshebbus otturigha qoyulmighanlikini, Béyjingning bolsa özining teshwiqati üchün muxbirlar we wekiller ömikini Uyghur rayongha teklip qiliwatqanliqi bildürgen. Uning qarishiche, Uyghur Kishilik Hoquq Qurulushi bilen Jorji Washington Üniversiteti bu yil 9- we 10-dékabir künleri Washingtonda mexsus yighin ötküzüp, Xitayning Uyghur rayonidiki zor tutqun heriketlirining 10 yilliqi we xelqaraning inkasini muzakire qilidiken.

Musteqil taratqu bolghan «Közet», bu qetimliq yighigha nahibkhanliq qilghan, shundaqla «Uyghur Edliye Arxip Ambiri»gha meblegh bériwatqan Amérika Démokratiyeni Ilgiri Sürüsh Fondining yardimini alidighan xewer organidur.