Ürümchide ötküzülgen «milletler ittipaqliqi heptiliki» we xitayning chégra halqighan qara qoli
Bir heptilik pa’aliyet teshwiqat nishanini xitay milletler arisidiki dostluq munasiwitini ilgiri sürüshke merkezleshtürgen. «Kishilik hoquqni közitish» teshkilati «közet»ke, bu pa’aliyetning arqisidiki qanunning yolgha qoyulup kéliwatqan emeliyetlerni resmiyleshtüridighanliqini, emma shuning bilen bir waqitta kelgüside assimilyatsiye bésimining téximu küchiyidighanliqidin dérek béridighanliqini éytti.
Xitay hökümiti mejburiy yolgha qoyghan «milletler ittipaqliqini ilgiri sürüsh heptiliki» 9-ayning 21-künidin 27-künigiche pütün xitay miqyasida tunji qétim ötküzülgen. Bu pa’aliyet «xitay xelq jumhuriyitining milletler ittipaqliqini ilgiri sürüsh qanuni»ning belgilimisige asasen ötküzülgen bolup, bu yildin bashlap her yili 9-ayning tötinchi heptisi ötküzülidiken. 65 Maddidin terkib tapqan bu qanun bu yil 3-ayning 12-küni maqullinip, 7-ayning 1-künidin bashlap küchke ige bolghanidi.
«Kishilik hoquqni közitish» teshkilati asiya bölümining mu’awin bashliqi maya wang (Maya Wang) «közet»ke bergen yazma bahasida, bu qanunning yéngi qanuniy qorallarni yaritishtin köre, xitayning emeliyette aliqachan ijra qiliwatqan ishlirini qanunlashturghanliqini we bir qatar agahlandurushlarni öz ichige alghanliqini bildürdi. U «közet» ge qilghan sözide: «xitayning qanunliri da’im resmiy siyasetlerning körsetküchi bolup, siyasiy yönilishtin dérek béridu. Bu ehwalda, qanun asasen mewjut weziyetni shekillendüridu, shuning bilen bir waqitta hoquqdarlarning idé’ologiyelik kontrolluqni kücheytish, az sanliq milletlerni assimilatsiye qilip, partiye-döletning sadiq puqralirigha aylandurushqa mejburlash urunushlirini dawamlashturidighanliqidin dérek béridu» dep körsetti.
«Shinxu’a agéntliqi»ning xewer qilishiche, «milletler ittipaqliqini kücheytip, ulugh güllinish musapiside ilgirilesh» témisi astida ötküzülgen bu pa’aliyet xitay kompartiyesi merkiziy komitét birlik sep bölümi, xitay döletlik millet ishliri komitéti we pütün xitaydiki yerlik hökümetler teripidin teshkillen’gen iken. Pa’aliyette siyasiy söhbet yighinliri ötküzülgen, yash-ösmürlerge yéngi qanun heqqide teshwiqat élip bérilghan.
«Xitay xewerliri tori»din melum bolushiche, 9-ayning 21-küni ürümchide mezkur pa’aliyetning échilish murasimi ötküzülgen bolup, «milletler bir a’ilidek inaq bolush» pa’aliyetliri we «dölet ortaq tili musabiqiliri» qatarliq 12 türlük pa’aliyet élip bérilghan. Échilish murasimida ürümchidiki bir xeyr-saxawet teshkilatining mudiri wang yungchyang 2004-yili soda jehette qiyinchiliqqa uchrighan waqitta uyghur ashxana xojayinining yardimige érishkenlik hékayisini sözlep bergen.
«Tashqi munasiwetler kéngishi»ning xewer qilishiche, bu qanun dinni xitaylashturush telipi arqiliq diniy ibadetler üstidin yürgüzülidighan dölet kontrolluqini kéngeytidiken we qanunning ijra bolush da’irisini xitay sirtighimu uzartidiken. Bu arqiliq xitay hoquqdarlirining chet ellerde «milletler ittipaqliqqa buzghunchiliq qildi» dep qaralghan kishilerge qarshi heriket qilishigha wasite bolidiken. Mezkur qanunning 63-maddisida: «xitay chégrasi sirtidiki teshkilat we shexslerdin xitaygha qarshi milletler ittipaqliqi we tereqqiyatigha buzghunchiliq qilghuchilar, milliy bölgünchilik peyda qilghanlar qanun boyiche jawabkarliqqa tartilidu» déyilgen.
«Kishilik hoquqni közitish» teshkilatidin maya wang bu belgilimige qarita mundaq dédi: «bu qanunning özide héchqandaq alahide ijra qilish méxanizimi tilgha élinmighan, biraq bu téximu chong bir pütünlükning, yeni shundaq ijra’atlarni kücheytidighan qanun-nizam toplimining bir qismidur». U yene xitay hökümitining yillardin buyan qara qolini chet ellerge uzartish, jümlidin chégra halqighan basturushni kücheytish üchün barghanséri köp qanun tüzgenlikini qoshumche qildi.
«Kishilik hoquqni közitish» teshkilatidin maya wang bu belgilimige qarita mundaq dédi: «bu qanunning özide héchqandaq alahide ijra qilish méxanizimi tilgha élinmighan, biraq bu téximu chong bir pütünlükning, yeni shundaq ijra’atlarni kücheytidighan qanun-nizam toplimining bir qismidur». U yene xitay hökümitining yillardin buyan qara qolini chet ellerge uzartish, jümlidin chégra halqighan basturushni kücheytish üchün barghanséri köp qanun tüzgenlikini qoshumche qildi.
Xitay tashqi ishlar ministirliqi mezkur qanun’gha qaritilghan tenqidlerni ret qilghan. «Roytérs agéntliqi»ning xewirige qarighanda, mezkur qanun gherb elliride xitayning chet elge qol sozushini qanuniy asas bilen teminleydighanliqi toghrisida endishe peyda qilghan bolup, bu yil 3-iyul küni bu heqte so’al soralghanda xitay bayanatchisi go jyakun mezkur qanunning chet elge tetbiqlinidighan yaki tetbiqlanmaydighanliqi heqqide neq jawab bermestin: «munasiwetlik döletler bir tereplime idiyege ésiliwélip, xitayning milletler siyasitige qesten töhmet qilmaqta. Biz u döletlerni asasiy pakitlargha hörmet qilishqa, yalghan-yawidaq sözlerni tarqitishni toxtitishqa, shundaqla atalmish milletler mesilisini köptürüp xitayning ichki ishlirigha arilashmasliqigha dewet qilimiz» dégen. U yene, xitay hökümitining «her qaysi milletlerning öz millitining til-yéziqini ishlitish we tereqqiy qildurush hoquqini qanun boyiche kapaletlendüriwatqanliqi»ni bildürgenidi.
Maya wang mundaq dep körsetti: «bu qanunning tesiri xitayning hökümet sistémisining herqaysi qatlamlirighiche singip kiridu: milletler ishliri komitéti we birliksep bölümining emeldarliri mezkur qanun we uninggha munasiwetlik yolyoruqlarni kündilik xizmitige kirgüzüshi kérek». Maya wang uni «qayta-qayta ijra qilish qozghatquchliri» dep atidi. Bu öz nöwitide yene mezkur emeldarlarning chet eldiki jem’iyetler bilen alaqe qilish usulighimu tesir körsitidiken. Maya wang yene mundaq dédi: «bu qanun ghayet zor byurokratik apparatlargha signal bérish hemde uning yuqiridin töwen’giche izchil ijra qilinishigha kapaletlik qilishni meqset qilghan».