Beyjing Türkiyening Derslik Materiyallirini Eyiblewatqanda, Enqere «Shinjang Hökümitining Oqush Mukapati Teshwiqati»ni Elan Qildi 

Washington — Xitay dölet taratquliri ikki heptidin buyan arqa-arqidin tenqid maqaliliri elan qilip, Türkiye Maarip Ministirliqi bir tutash neshir qilghan Türkiyening yengi derslik materiyallirida Shinjang Uyghur Aptonom Rayonini Türk dunyasining bir qismi süpitide körsetkenlikini qattiq eyibleshke bashlighan idi. Del mushu peytte, Shinjang Uyghur Aptonom Rayonluq hökümet Xitayda oquydighan Türk oqughuchilirigha oqush mukapati beridighanliqi toghrisidiki   teshwiqatini elan qilghan. 11-ayning 2-küni Türkiye Maarip Ministirliqining chet el oqush mukapati tor betide elan qilinghan bir uqturushta, Shinjang Uyghur Aptonom Rayonluq hökümetning 2027-2028-oqush yilida Türkiyelik oqughuchilar üchün Uyghur Rayonidiki yette uniwersitetta toluq kurs, magestirliq we doktorluq oqush mukapat puli ajratqanliqi bildürülgen. Uqturushta oqush mukapatigha iltimas qilghuchi Türk oqughuchilarning yuqiriqi  uniwersitetlar bilen biwasite alaqilishishi tewsiye qilinghan. 

Bu uqturushta qanche oqughuchigha oqush mukapati berilidighanliqi we iltimas qilish waqtining axirqi möhliti körsitilmigen. Türkiye Maarip Ministirliqining bildürüshiche, ular peqet bu xildiki chet el oqutush mukapati toghrisidiki uchurlarni elan qilish bilenla cheklinidiken, oqush mukapatigha namzat tallashqa mesul emes iken. Halbuki, Türkiye Maarip Ministirliqining uqturushida körsitilgen Uyghur Rayonidiki yette uniwersitetning hechqaysisining tor betide 2027–2028 yiligha munasiwetlik ‍oqush mukapati programmisigha chüshenche berilmigen. Bu ulanmilardiki ikki uniwersitetining programmisi oxshash oqush mukapati toghrisida bolsimu, emma uning waqit qereli ötüp ketken. Shinjang Uniwersitetining teshwiqat deptiri 2026-yilliq oqughuchi qobul qilishqa alaqidar uchurlar bilen tolghan bolup, oqush mukapatigha iltimas qilishning axirqi möhliti 2026-yili 5-ayning 31-küni toshup bolghan. Shinjang Pedagogika Uniwersitetining bu heqtiki uchurliri bolsa 2024-yili 1-ayda elan qilinghan iken.  

Oqush mukapatining ulanmisidin melum bolushiche, bularning töt türi Uyghur Aptonom Rayonluq hökümetning emes, belki Xitay merkiziy hökümiti meblegh bilen teminligen bashqa türdiki oqush mukapatliri iken. Shinjang Maliye-Iqtisad Uniwersitetining tor betidiki uqturushta, 2026-yilliq Xitay hökümiti oqush mukapat türige peqet Qazaqistan, Qirghizistan, Tajikistan, Türkmenistan we Özbekistanliq oqughuchilarningngla iltimas qilalaydighanliqi, iltimas qilish mudditining 4-ayning 7-küni toshidighanliqi körsitilgen. Qeshqer Uniwersitetining tor betide oxshashla Xitay Merkiziy Hökümiti meblegh bilen teminligen oqush mukapati türliri körsitilgen bolup, 2026-yili 2-ayda elan qilinghan kona uqturush berilgen.   

Shixenze Uniwersitetining tor betidiki uchurda, Ottura Asiyadiki besh dölet oqughuchilirigha «yipek yoli» aspirantliq türi boyiche 10 san ajritilghanliqi bayan qilinghan, emma bu peqetla xewer xarakterlik uchur bolup, uningda oqush mukapatigha iltimas qilishning tertipi yaki körsetmiliri tilgha elinmighan. 

Shinjang Tebbiy Uniwersitetining tor betide, 2024-yili 1-ayda elan qilinghan Xitay merkiziy hökümiti teminligen oqush mukapat puligha ait uqturush berilgen. Halbuki mezkur uniwersitetning hazirqi oqush mukapat puli betide Uyghur Aptonom Rayonluq hökümetning oqush mukapat puli tilgha elinghan bolsimu, peqet Ündidar (WeChat) QR kodila teminlengen. Shinjang Yeza-Igilik Uniwersitetining 2026-yili 3-ayda elan qilghan bu heqtiki uchurliri adettiki oqughuchi qobul qilish qaidiliri bolup, uningda Uyghur Aptonom Rayonluq hökümetning oqush mukapat puli tilgha elinghan bolsimu, emma 2027–2028-oqush yiligha dair hechqandaq konkiret telep yaki tepsilatlar berilmigen. 

Shinjang Uniwersitetining bu heqtiki chüshendürüshide, Uyghur Aptonom Rayonluq hökümet oqush mukapati türining «Qoshna Döletler» oqughuchilirini nishan qilidighanliqi, Aptonom Rayonluq Maarip Nazaritining tarmaqlirigha wakaliten yolgha qoyulidighanliqi, Kongzi Institutliri we Xitay Tili Merkezliride oquydighan oqughuchilargha aldin etibar berilidighanliqi bildürülgen. Uningda bu oqush mukapat türining oqush heqqi we yataq pulini kötürüsh bilen bir waqitta, her ayda toluq kurs oqughuchilirigha 1,000 yüen, magistir aspirantlirigha 1,220 yüen, doktorantlargha 1,500 yüen  berilidighanliqi qeyt qilinghan. Lekin Shinjang Maliye-Iqtisad Uniwersitetining merkiziy hökümet oqush mukapat türide ayliq oqush mukapat puli yardimining miqdari ayrim-ayrim 2,500, 3,000 we 3,500 yüen dep körsitilgen. 

Igilinishiche, Türkiye Maarip Ministirliqining uqturushi bilen Uyghur Rayonidiki aliy mekteplerning til ötkilige dair teleplirining bir-birige mas kelmeydighanliqi körülmekte. Türkiye Maarip Ministirliqining uqturushida, toluq kursqa iltimas qilghuchilar Xitaydiki chet ellik toluq kurs oqughuchilirining oqush iqtidarini bahalash imtihani (CSCA) netijisini tapshurushi, aspirantliqqa iltimas qilghuchilarning bolsa Xitay tili sewiyesi az degende HSK-4 derijisige  erishken bolushi telep qilinidighanliqi  bildürülgen, lekin, Shinjang uniwersitetining teshwiqat deptiride aspirantliq programmilirigha iltimas qilghuchilardin XitayF tili sewiyesining HSK-5 derijige yetishi telep qilinidighanliqi körsitilgen. 

Shinjang Uyghur Aptonom Rayonluq hökümet qoshna dölet oqughuchilirinini 2024-yilidin beri bu xil mukapat puli bilen teminlep kelgen. 2024- yili Qazaqistanning «Bolashak» merkizi bu oqush mukapati üchün 50 kishilik san barliqini elan qilghan,  Qirghizistan taratquliri bolsa 125 kishilik san barliqini xewer qilghan. Uqturushta  Türkiyelik oqughuchilarning bu oqush mukapatigha iltimas qilish salahiyitining bar-yoqluqi tilgha elinmighan. Türkiye Maarip Ministirliqimu «Közet»ning bu heqtiki soaligha jawab bermidi.  

Nöwette, bu uqturushning bu yil 10-ayning 16-küni X te, yeni ilgiriki Twitterda Xitay qollanghuchilar bilen Türk qollanghuchilarining arisida bashlanghan tor munazirisidin keyin elan qilinishi diqqet qozghimaqta. Shu küni X supisidiki bir Türkiyelik tor qollanghuchi bir Uyghur ayal bilen uchrashqanliqini yazghan. Uning yezishiche, u  bu ayaldin uning özini «Türkiy Xelq» dep qaraydighan-qarimaydighanliqi sorighanghanda, u ayal özining «Junggoluq» ikenlikini eytqan. Türkiyelik tor qollanghuchi uninggha Türkche qilip: «Sen qandaqsige Junggoluq bolisen? Öz yiltizinggha qayt!» dep yazghan.  

«Közet» bu tor söhbitining heqiqeten yüz bergenlikini musteqil delilliyelmigen bolsimu, emma bu yazma 11-ayning 6-künigiche 2 milyon 200 mingdin artuq qetim körülgen. Türk we Xitay tor qollanghuchilar otturisidiki talash-tartish keyin «Weybo» we bashqa ijtimaiy taratqu supilirighimu kengeygen. Munaziride Uyghurlarning kimliki, tarixi we ikki döletning iqtisadigha ait mesililermu muzakire temisigha aylanghan.  

Keyinrek bu munazirining temisi teximu kengiyip. Türkiyening bu yil 9-ayda tonushturghan ikki yürüsh oqutush materiyaligha yötkelgen. Bu materiyallar yash-ösmürler üchün teyyarlanghan «Xaqan we Bilgening Türkiy Dunyasigha Sepiri» (Hakan ve Bilge’nin Türk Dünyası Yolculuğu) we toluq ottura mektep oqughuchiliri üchün teyyarlanghan «Türk Dunyasi Medeniyet Atlisi» (Türk Dünyası Kültür Atlası) din ibaret ikki yürüsh kitab  idi. 

Türkiye Maarip Ministirliqining 8-ayning 30-küni elan qilghan uqturushida, bu materiyallarning derslik kitablar bilen birge tarqitilidighanliqi bildürülgen. Emma Maarip Ministiri Yusuf Tekin öktebirning axirida Türkiyening döletlik TRT Haber qaniligha bergen ziyaritide, bu atlasning «derslik kitab emesliki»ni eytqan. Bu oqutush materiyallirida «Ottura Asiya» degen atalghuning ornigha «Türkistan» (Türkistan) degen nam ishlitilgen. Bu özgirish Türkiye Maarip Ministirliqining 2024-yili 4-ayda maqullighan resmiy oqutush pilanidiki özgertishke asaslanghan.  

Halbuki, 10-ayning 22-küni, Xitayning dölet igidarchiliqidiki «Xitay Xewer Agentliqi» (China News Service) «Türkiyening yengi oqutush materiyalliri Shinjang tarixini burmilighan» degen temida maqale elan qilghan. Bu maqale mezkur agentliqning X  supisidiki hesabatida tarqitilghan bolup, yazmigha «Shyawyüenguy» (Xiaoyuangui) namliq «‍Ündidar» (WeChat)  hesabatining ismi berilgen. 

Bu maqalide, Türkiye oqutush materiyallirida Shinjang, Gensu we Chingxeyning bezi jaylirining «Türkistan digen saxta nam terkibige kirgüzülgenliki» tenqidlengen. Uningda yene bu oqutush materiyalliri «Maariptin paydilinip siyasi jughrapiyelik xrisni bashqilargha tarqatmaqta» dep eyiblengen. Xongkongda chiqidighan «Mingpaw» (Ming Pao) geziti «Shyawyüenguy» namliq hesabatining Xitay Kompartiyesi Merkiziy Birliksep Bölümining bashqurushigha teelluq bolushi mumkinlikini ilgiri sürgen, emma «Közet» bu hesabatning konkiret qaysi organ yaki teshkilatqa tewe ikenlikini musteqil eniqliyamidi, shundaqla Türkiyening medeniyet atlisi kitabidiki xeritilernimu körüsh mumkinchiliki bolmidi. 

Türkiye Maarip Ministirliqining chüshendürüshiche, mezkur medeniyet atlisi Türk dunyasidiki 15 yolni boylap seperge chiqish sheklide tüzülgen bolup, bu yol 11-esirde ötken dangliq tilshunas mehmud kashigherining Türkiy tillar qamusi — «Diwanu Lughatit Türk»tiki xerite bilen bashlinidiken. Mehmud Kashgheri Qaraxaniylar Xandanliqida ötken meshhur tilchi we alim bolup, Qaraxanilar Döliti eyni waqtta hazirqi Uyghur Rayonining Qeshqer shehirini paytext qilghan idi. Mehmud Kashgheri bu esirini texminen 1072–1074-yilliri Baghdadta Ereb tilida yazghan. U bu kitabidgha Türkiy Xelqler yashaydighan zeminlarni merkez qilip, hazirghiche melum bolghan eng qedimki Türkiy dunyasi xeritisinimu kirgüzgen. 

Nöwette, uning meqberisi Qeshqer shehirining Opal yezisida qed kötürüp turmaqta. Türkiye maarip ministiri Yusuf Tekin «Türk dunyasi medeniyet atlasi»gha yazghan kirish sözide, xeritilerdiki chegralarning xelqler otturisidiki rishtilerni üziwetelmeydighanliqini eytqan. U, Türkistan digen jughrapiyelik atalghuni ishlitishni izchil quwwetlep kelgen. Türkiye Maarip Ministirliqining üchuridin melum bolushiche,  u bu yil 6-ayning 8-küni Qazaqistanda ötküzülgen «Türkiy döletler teshkilati»ning maarip ministirliri yighinida, oqutush pilanida «Ottura Asiya» degen atalghuning «Türkistan»gha özgertilgenlikini eytqan. U  6-ayning 25-küni, TRT Haber qanilining ziyaritini qobul qilghanda, «Ottura Asiya» degen atalghu gherb merkezlik qarashni asas qilghan atalghu dep körsetken. Halbuki, «Közet» Xitayning bu mesilidiki tenqidige qarita Türkiye Maarip Ministirliqining hechqandaq resmiy inkasini uchritalmidi. 

«Türkistan» degen bu atalghu nöwette Türkiye hökümitining eng yuqiri rehberlik qatlimida ishlitilishke bashlighan. 2021-yili 11-ayda istanbulda ötküzülgen shu qetimliq bashliqlar yighinida «Türkiy döletliri kengishi»ning nami «Türkiy döletler teshkilati»gha özgertilgen. Yighinda prezident Rejep Tayyip Erdoghan mundaq degen: ««Minglarche yilliq medeniyetning böshüki bolghan Türkistan jughrapiyesi yene bir qetim pütkül insaniyet üchün jelpkarliqqa we meripet merkizige aylinidu». Halbuki, yuqiriqi bir qatar ixtilaplargha qarimay, Enqere bilen Beyjingning munasiwiti dawamliq yeqinlashmaqta. 

10-ayning 15-küni bakuda Xitay tashqi ishlar ministiri Wang Yi (Wang Yi) Türkiye tashqi ishlar ministiri Xaqan Fidan (Hakan Fidan) bilen körüshken. Xitay Tashqi Ishlar MNinistirliqining bu uchrishish heqqidiki bayanlirida körsitilishiche, Xaqan Fidan Türkiyening «Bir Xitay Pirinsipi»gha emel qilidighanliqini we Türkiye zeminining Xitayning bixeterlikige tehdit salidighan paaliyetler üchün ishlitilishige hergiz yol qoymaydighanliqini bildürgen. Türkiye tashqi ishlar ministirliqi bu uchrishishni jezmleshtürgen bolsimu, emma söhbette nemilerning deyilgenliki heqqide melumat bermigen. 

Türkiye Ottura Asiya döletliridin qalsila muhajirettiki Uyghurlar eng köp eng köp yashaydighan döletlerning biri bolup, «Kishilik Hoquqni Közitish Teshkilati»ning 2025- yili Noyabirdiki doklatida , Türkiyede yashaydighan Uyghurlar sanining texminen 50 minggha yetidighanliqini bildürgen. B d t kishilik hoquq mutexessisliri we tetqiqatchilirining melumatigha qarighanda, 2017-yildin bashlap Xitay dairiliri Uyghur Rayondiki bir milyondin artuq Uyghur we bashqa Türkiy musulmanlirini yighiwelish lagerliri we türmilerge qamighan. Keyinrek nurghun lagir tutqunliri resmi türmilerge yötkelgen. Washingtondiki «Yehudi Chong Qirghinchiliqi Xatire Muzeyi» 2025-yili elan qilghan bir tetqiqatta mölcherlishiche, nöwette yerim milyondin artuq kishi yenila türmilerde yaki sotsiz tutup turush orunlirida qamaqliq iken.  

Amerika Qoshma Ishtatliri 2021-yili 1-ayda Xitayning bu herikitini «irqiy qirghinchiliq» dep elan qilghan. Bur jeryanda bir qanche dölet hökümetliri bilen  parlamentlirimu oxshash yekünni chiqarghan. Halbuki, Beyjing özining irqiy qirghinchiliq qilghanliqini izchil ret qilip, bu orunlarning «Kespiy Maharet Terbiyelesh Merkezliri» ikenlikini ilgiri sürüp kelmekte. 

Türkiyening döletlik oqush mukapat puli programmisi — yeni «Türkiye Bursları» (Türkiye Bursları) chet ellerdiki tashqiy Türkiy Xelqler oqughuchilirigha qaritilghan bolup, ilgiri Uyghur oqughuchilirimu bu oqush mukapati türidin behriman bolup kelgen idi. Türkiye Hajettepe Uniwersitetida Türkologiye penliri boyiche doktorliq unwani alghan, nöwettePolshaning Jagellioniyan Uniwersiteti Xelqara Munasiwetler we Tereqqiyat Merkizide ziyaretchi tetqiqatchi bolup ishlewatqan doktor Rabigül Hajimuhemmet «Közet»ning ziyaritini qobul qilip, «Bu oqush mukapati  heqqidiki  xewerni körgendin keyin, özining buninggha qattiq heyran qalghanliqi»ni bildürdi. U mundaq dedi: «Men (buni) bir oqush pursiti dep qarashtin awwal, eng aldi bilen uni Türkiyening yüzige urulghan bir shapilaqtek hes qildim.»  

Rabigül Hajimuhemmetning kösitishiche, «Türkiyede aliy mekteplerde oquwatqan nurghun Uyghur oqughuchilar Türkiye Döletlik Oqush Mukapati Puli (YTB) bilen, yeni chet ellerdiki Türkler we qerindash Türkiy milletlerge teminligen oqush mukapat puli bilen kelip oqighan» iken. Lekin u bu mukapatning eghir ziyinigha uchrighuchilarningmu yenila Uyghur oqughuchilar bolghanliqini tekitlidi. Rabigül Hajimuhemmet mundaq dedi: «Men chet eldiki Uyghurlar ichide ,Türkiyediki Uyghurlar bu 10 yilliq qirghinchiliq ichide eng chong bedel töligen Uyghurlar, dep oylayman.»  

U yene bu jeryanda Türkiye hökümiti Xitay dairilirigha «sen neme dep bizni <qara tizimlik>ke kirgüzüp qoyisen, biz dölet oqush mukapati berip ekelgen oqughuchilar nemishqa ailisi bilen körüshelmeydu, dep özining meydanini eniq we keskin ipadiyelmidi, dep oylayman» dedi. Doktor Rabigül Hajimuhemmet, oqush mukapat türining Türkiye derslik kitapliridiki yeqin özgirishler bilen baghlinishliq yaki emeslikini eniq bilmeydighanliqini bildürdi, emma u «Xitayning bu oqush mukapat türi manga xuddi < Undaq qazangha -mundaq chömüsh» degen diplomatik oyundek bilinidu» dep körsetti.   

Nyu-Yorktiki Xanter Inistituti (Hunter College) ning Xawzer Kishilik hoquq tetqiqatchisi, sabiq Xitay kishilik hoquq adwokati Teng Byaw (Teng Biao) «Közet»ke Xitay tilida bergen ziyaritide, bu oqush mukapati türining Xitayning mewjut endizilirige uyghun kelidighanliqini bildürdi. U yazma jawabida mundaq deydu: «Xitay hökümiti chet ellik oqughuchilarni Xitayda oqushqa jelp qilish üchün pul xejleshke razi. Ular bezide muxbirlar we alimlarning ziyariti üchünmu chiqim qilidu. Bularning hemmisi Xitay Kommunistik Partiyesining ‹Chong Tashqi Teshwiqati› paaliyitining bir qismi». Uning eytishiche, Türkiyelik oqughuchilargha berilmekchi bolghan oqush mukapati türi «nahayiti eniqki, Xitay Kommunistik Partiyesining Shinjangdiki qilmishlirini aqlash we uning siyasetlirige qanuniyliq tüsi berishni meqset qilghan» iken. 

Bügünge qeder Türkiye Maarip Ministirliqi bolsun yaki Shinjang Uniwersiteti, Xitayning Enqerediki elchixanisi, Türkiyening Beyjingdiki Elchixanisi we Shinjang Uyghur Aptonom Rayonluq Maarip Nazariti qatarliq orunlar bolsun, «Közet»ning bu mesile heqqide yollighan yazma soallirigha we telefon arqiliq qilghan murajietlirining hechqaysisigha jawab bermidi.